Problem ze świętym Michałem — o modlitwie, która wróciła, ale nie tam, gdzie powinna

Był rok 1884. Trzynastego października papież Leon XIII zakończył odprawianie Mszy świętej i trwał nieruchomo przy ołtarzu. Otoczenie zauważyło, że coś się dzieje — twarz papieża pobladła, wzrok zastygł w miejscu, jakby wpatrywał się w coś niewidzialnego dla innych. Ojciec Domenico Pechenino, naoczny świadek, opisał później wyraz twarzy Leona jako maskę trwogi i przerażenia. Gdy wizja minęła, papież w milczeniu uderzył dłonią w blat ołtarza, wstał i odszedł do swojego gabinetu. Po około pół godzinie wezwał sekretarza jednej z kongregacji i wręczył mu kartkę z gotowym tekstem modlitwy — bez skreśleń, bez poprawek — z poleceniem rozesłania jej do biskupów całego świata.

Treść widzenia, przekazywana w relacjach z epoki, przypominała strukturą Księgę Hioba: szatan chełpił się wobec Boga, że jeśli otrzyma wystarczająco czasu i mocy — siedemdziesiąt pięć, może sto lat — zdoła zniszczyć Kościół. Komentatorzy do dziś spierają się, czy relacja ta jest wiarygodna historycznie, czy hagiograficznie przetworzona. Nie zmienia to faktu, że Leon XIII żył w Kościele obleganym ze wszystkich stron: rewolucja przemysłowa rozmontowywała stary ład społeczny, liberalizm wypierał religię z przestrzeni publicznej, a papiestwo od 1870 roku było pozbawione Państwa Kościelnego i dobrowolnie zamknęło się w Watykanie jako instytucja bez władzy doczesnej. Wizja z 1884 roku była duchowym wyrazem bardzo konkretnego, historycznego lęku.

Msza cicha, śpiewana i uroczysta

Zanim modlitwa trafiła do wiernych, trzeba zrozumieć, do jakiej Mszy była przeznaczona. Kościół zachodni przez stulecia celebrował liturgię eucharystyczną w trzech zasadniczych formach. 

Msza uroczysta (Missa solemnis) to pełna forma z udziałem celebransa, diakona i subdiakona, z rozbudowanym śpiewem chorałowym — jej splendor wymagał licznej asysty i był zarezerwowany dla ważnych świąt, katedr i kościołów posiadających wystarczającą obsadę osobową.

 Msza śpiewana (Missa cantata) odprawiała się bez pełnej asysty, lecz z zachowaniem okadzeń i śpiewu. Była to forma stosowana najczęściej przed reformą liturgiczną podczas niedzielnej sumy — ostatniej mszy odprawianej nie później niż w południe.

Wreszcie Msza cicha (Missa lecta, zwana też niską) to celebracja całkowicie recytowana, bez śpiewu, zazwyczaj z jednym ministrantem który odpowiadał księdzu w imieniu całego zgromadzenia. W Polsce były odprawiane również w niedziele jako msze poranne, przed sumą i przyjął się w naszym kraju zwyczaj równoległego do liturgii śpiewu ludowego. To właśnie ta ostatnia forma — codzienna, skromna, praktyczna — była dominującym rytmem pobożności kapłańskiej przez wieki i to do niej Leon XIII adresował swoje modlitwy.

Dlaczego do cichej, a nie do uroczystej? Właśnie dlatego, że Msza cicha odprawiana była codziennie, masowo, w każdej kaplicy, na każdym ołtarzu bocznym. Dodatkowe modlitwy po Mszy uroczystej byłyby liturgicznie nieporęczne wobec złożonej asysty i ceremonii. Msza cicha kończyła się prosto — kapłan całował ołtarz, schodził ze stopni — i dopiero wówczas, klęcząc razem z wiernymi przy stopniach ołtarza, odmawiał zestaw modlitw znany jako Preces Leoninae: trzy Ave Maria, Salve Regina z antyfoną, wezwanie do świętego Michała, i na zakończenie trzykrotne Cor Iesu sacratissimum, miserere nobis. Całość — zwarta, intensywna, ukierunkowana na szczególne intencje: wolność Kościoła i obronę przed mocami zła.

Zanik i powrót

Reforma liturgiczna po Soborze Watykańskim II stopniowo eliminowała Preces Leoninae z praktyki. Już w 1964 roku, gdy wdrażano pierwsze zmiany posoborowe, zestaw modlitw Leonowych stracił swój obowiązkowy charakter. W kolejnych latach zaniknął praktycznie całkowicie — nie tyle przez formalny zakaz, co przez zmianę paradygmatu. Nowa Msza miała być bardziej wspólnotowa, otwarta, pełna uczestnictwa wiernych; dodatkowe modlitwy po celebracji stały się anachronizmem w nowym układzie.

Przez kilka dekad modlitwa do świętego Michała Archanioła przetrwała głównie w środowiskach tradycjonalistycznych i u wiernych szczególnie zaangażowanych w pobożność ekspiacyjną. Powrót na szeroką scenę parafialną nastąpił falami: Jan Paweł II, sto lat po wizji Leona XIII, publicznie zachęcał do jej odmawiania. Papież Franciszek w październiku 2018 roku, w kontekście kryzysu wywołanego skandalami obyczajowymi w Kościele, polecił odmawiać ją przez cały miesiąc. To wezwanie spotkało się z entuzjastycznym przyjęciem. Modlitwa wróciła do parafii — ale wróciła bez instrukcji obsługi.

Nie podczas Mszy, lecz po Mszy

I tu pojawia się problem, który — choć techniczny z pozoru — ma konsekwencje teologiczne. Otóż modlitwa do świętego Michała Archanioła jest nagminnie włączana przez celebransów do środka Mszy świętej: zazwyczaj po postcommunio, przed błogosławieństwem. Jest to praktyka liturgicznie nieuprawniona.

Msza święta ma ściśle określoną strukturę i wyznaczony moment zakończenia: błogosławieństwo kapłana i rozesłanie wiernych — Ite, missa est, „Idźcie, ofiara spełniona”. Nie przypadkiem właśnie to rozesłanie dało nazwę całej celebracji: słowo Missa pochodzi od mittere, posyłać. Gdy kapłan wymówi te słowa, liturgia jest zamknięta. Cokolwiek dodane przed tym rozesłaniem, wchodzi w strukturę Mszy i zmienia jej ordo — a dokładnie tego od wieków Kościół strzegł jak nietykalnego.

Preces Leoninae nie były nigdy częścią Mszy. Były modlitwą po Mszy — paraliturgicznym nabożeństwem odmawianym klęcząc przy stopniach ołtarza, gdy celebracja była już zakończona. Komisja liturgiczna diecezji warszawsko-praskiej sformułowała to expressis verbis: modlitwa do świętego Michała Archanioła „powinna być odmawiana po błogosławieństwie albo po rozesłaniu wiernych”. Umieszczenie jej przed błogosławieństwem jest błędem, który de facto kończy liturgię prywatnym nabożeństwem — zamazując teologicznie istotną granicę między opus Dei a pobożnością ludową.

Żołnierz w kościele — militarna gramatyka modlitwy

Wróćmy jednak do samego tekstu. Łaciński oryginał Leona XIII jest dokumentem pisanym świadomie, precyzyjnym językiem i przenikniętym — od pierwszego do ostatniego słowa — metaforyką militarną. Oto tekst:

Sancte Michael Archangele, defende nos in proelio; contra nequitiam et insidias diaboli esto praesidium. Imperet illi Deus, supplices deprecamur: tuque, Princeps militiae caelestis, Satanam aliosque spiritus malignos, qui ad perditionem animarum pervagantur in mundo, divina virtute, in infernum detrude. Amen.

Każde słowo niesie ze sobą ładunek semantyczny wywodzący się z realiów armii rzymskiej. Proelium to bitwa — nie abstrakcyjna „walka duchowa”, lecz konkretne, krwawe starcie zbrojne. Praesidium to garnizon, forteca, umocniony posterunek — Marek Terencjusz Warron wyjaśniał etymologię: praesidium est dictum quia extra castra praesidebant loco aliquo — tak nazywano tych, którzy stali na straży poza obozem, by teren był bezpieczny. Militiae caelestis to dosłownie „wojsko niebieskie” — nie metaforyczne „zastępy”, lecz zorganizowana armia. Princeps to nie zwykły wódz — to tytuł arystokratyczny i hierarchiczny: Pierwszy, Książę, ten który stoi na czele porządku. Detrude znaczy wepchnąć, zepchnąć siłą — czasownik brutalny i konkretny. Całość to tekst pisany językiem rozkazu i obozu wojskowego, a nie pobożnej medytacji.

I tu zaczyna się tragikomedia polskiego przekładu.

Autopsja polskiego tłumaczenia

Oficjalny przekład zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu Polski brzmi:

Święty Michale Archaniele, wspomagaj nas w walce, a przeciw niegodziwości i zasadzkom złego ducha bądź naszą obroną. Oby go Bóg pogromić raczył, pokornie o to prosimy, a Ty, Wodzu niebieskich zastępów, szatana i inne duchy złe, które na zgubę dusz ludzkich po tym świecie krążą, mocą Bożą strąć do piekła. Amen.

Zacznijmy od fundamentu. Defende nos to „broń nas” — od defendo, bronić, osłaniać, aktywnie strzec. Tymczasem polskie tłumaczenie ma „wspomagaj nas”. Po łacinie „wspomagać” to adiuva lub auxiliare — zupełnie inne słowa o zupełnie innym zakresie semantycznym. „Wspomagaj” sugeruje rolę pomocnika, asystenta. „Broń” stawia Archanioła w roli pierwszolinijnego obrońcy. To nie jest drobna różnica stylistyczna — to zmiana teologiczna.

Dalej: esto praesidium tłumaczono jako „bądź naszą obroną”. Jak już mówiliśmy, praesidium to twierdza, garnizon, umocniony punkt na linii frontu — Horacy używał tego słowa, pisząc do Mecenasa: O et praesidium et dulce decus meum — „ty, co jesteś moją ostoją i słodką chwałą”. „Obrona” to abstrakcja. Twierdza — to obraz.

Imperet illi Deus to Coniunctivus optativus (tryb życzący) od impero — „Niech mu rozkaże Bóg”, „Oby Bóg wydał mu rozkaz”. Sens jest taki: prosimy, by Bóg przemówił do szatana z autorytetem suwerena, który daje wiążący nakaz. Tymczasem „Oby go Bóg pogromić raczył” przenosi nas w semantykę vincere — militarnego zwycięstwa, pobicia, pokonania. Łacina jest tu paradoksalnie bardziej powściągliwa i bardziej królewska niż przekład: Bóg nie musi walczyć — Bóg rozkazuje.

Supplices deprecamur to „my, błagający, zaklinamy” — supplices to mianownik liczby mnogiej od supplex, ten który upada na kolana, żebrak przed tronem. „Pokornie o to prosimy” jest poprawne znaczeniowo, ale zatraca intensywność, wręcz dramatyzm błagania.

Princeps militiae caelestis w przekładzie stał się „Wodzem niebieskich zastępów”. Znowu: Princeps to Książę, pierwszy w hierarchii, tytuł arystokratyczny — nie tylko funkcja dowódcza. I militia to wojsko, armia — nie „zastępy” (exercitus, agmina). Stary, przedsoborowy przekład używał tu „Książę wojska niebieskiego” — i był znacznie wierniejszy.

Wreszcie drobna, lecz znamienna nadinterpretacja: animarum to dopełniacz liczby mnogiej od anima — dusz. Bez żadnego przymiotnika. Łacina nie mówi animarum humanarum ani animarum hominum. Tłumacz dodał od siebie „ludzkich” — pewnie z dydaktycznej troski o jasność, ale jest to odejście od oryginału.

Propozycja przekładu wiernego militarnemu duchowi oryginału

Mając te obserwacje, proponuję przekład, który stara się przywrócić żołnierski, konkretny i hierarchiczny charakter tekstu Leona XIII:

Święty Michale Archaniele, broń nas w walce; przeciw niegodziwości i zasadzkom diabła bądź nam twierdzą. Niech mu rozkaże Bóg — błagamy pokornie; a Ty, Książę wojska niebieskiego, szatana i inne duchy złe, które na zgubę dusz krążą po świecie, mocą Bożą strąć do piekła. Amen.

Zmiana „wspomagaj” na „broń” przywraca Archaniołowi rolę obrońcy, a nie pomocnika. Zmiana „obrony” na „twierdzę” oddaje militarny konkret praesidium. „Niech mu rozkaże Bóg” restytuje właściwe znaczenie impero — autorytatywny nakaz suwerena, nie batalia. „Błagamy pokornie” podkreśla intensywność supplices deprecamur. „Książę wojska niebieskiego” przywraca tytuł arystokratyczny i precyzję terminologii wojskowej. A usunięcie słowa „ludzkich” jest powrotem do samego tekstu źródłowego.

Zamiast zakończenia

Powrót modlitwy do świętego Michała Archanioła do polskich kościołów jest faktem godnym pochwały — nie dlatego, by traktować ją jako magiczny egzorcyzm, lecz dlatego, że jest wyrazem starożytnego przekonania Kościoła, że historia zbawienia ma charakter walki, a Kościół jest wspólnotą pielgrzymującą przez pole bitwy. Leon XIII to rozumiał — i napisał modlitwę językiem żołnierza, nie językiem sentymentalnej dewocji.

Szkoda tylko, że modlitwa wraca często w miejscu, w którym nie powinna się znajdować — przed błogosławieństwem, wewnątrz Mszy — zamazując granicę między liturgią a nabożeństwem. Szkoda też, że wraca w przekładzie, który spłaszcza jej militarną gramatykę i teologiczną precyzję, zamieniając obronę we wspomaganie, rozkaz Boży w pogrom, a Księcia wojska niebieskiego w anonimowego wodza.

Przywrócenie tej modlitwy jest chwalebne. Lecz można, i należy, zrobić to lepiej.