Oprawcy muzyczni liturgii

Zacznijmy od słowa. Nie od teologii, nie od dokumentów soborowych — od jednego, konkretnego słowa, które wyrządziło muzyce kościelnej więcej szkody niż wszystkie gitary razem wzięte. To słowo brzmi: oprawa.

Oprawa muzyczna liturgii. Oprawa muzyczna uroczystości. Oprawa muzyczna mszy świętej. Słyszymy to na co dzień i nikt nie protestuje, bo każdy wie, o co chodzi. Muzyka przyjdzie, zagra, zaśpiewa, wyjdzie. Ustawi się gdzieś z boku, nie będzie przeszkadzać, nie będzie trwać za długo, nie będzie wymagać skupienia. Ot, miłe tło, estetyczny akcent, rodzaj liturgicznego cateringu. Catering też ma swoją oprawę — serwetki złożone w łabędzie i kwiaty na stole. Nikomu nie przeszkadza, że na końcu się je wyrzuca.

Problem w tym, że muzyka w liturgii to nie serwetka. I na to mamy dokumenty.

Niedziela od pierwszego słowa

Kilka lat temu, w trzecią niedzielę Adwentu, do jednego z wrocławskich kościołów wszedł ksiądz ubrany w różowy ornat. Nie chodziło o róż gaciowy, albo kolor łososiowy — tylko kolor kwiatów, w całej swej chwale liturgicznej. Wierni poruszyli się niespokojnie. Ksiądz podszedł do mikrofonu i spokojnie wyjaśnił, że dzisiaj jest niedziela Gaudete — i że swoją nazwę bierze od pierwszego słowa introitu: Gaudete in Domino semper — Radujcie się zawsze w Panu.

Wyjaśnienie przyjęto z uznaniem. Ksiądz był z siebie najwyraźniej zadowolony.

Nikt w tym kościele — ani ksiądz, ani wierni — nie wydawał się zaniepokojony faktem, że owego introitu nie zaśpiewano. Ani po łacinie, ani po polsku, ani nawet nie odczytano na głos. Niedziela wzięła nazwę od tekstu, który tej niedzieli nie padł. Jakby ktoś nazwał ulicę imieniem człowieka, o którym przez cały rok ani razu się nie wspomina, a na zapytanie: „Kim był ten patron?” — odpowiadał z dumą: „Nie wiem, ale ulica ma ładną nazwę.”

Introit to nie dekoracja. To antyfona na wejście — jeden z najstarszych i najważniejszych śpiewów mszalnych, który od wieków otwierał liturgię, nadawał jej charakter i zakorzeniał ją w konkretnym momencie roku kościelnego. Bez niego niedziela Gaudete to tylko niedziela z różowym ornatem. Pusta scenografia. Podobie msza Requiem bez Requiem aeternam czy roraty bez Rorate caeli.

Słowo śpiewane to nie słowo mówione

Zanim przejdziemy dalej, warto postawić sprawę jasno — bo pokutuje fałszywe przekonanie, że muzyka jest dla liturgii tym, czym kwiatki dla ołtarza: ładne, gdy są; można bez nich, gdy ich nie ma.

Konstytucja o Liturgii Świętej Sacrosanctum Concilium — owoc Soboru Watykańskiego II, nie jakiegoś tradycjonalistycznego kaprysu — mówi bez ogródek: „Śpiew gregoriański jest własnym śpiewem liturgii rzymskiej; dlatego w czynnościach liturgicznych, ceteris paribus, powinien zajmować pierwsze miejsce” (nr 116). I wcześniej, w artykule 112: „Muzyczna tradycja całego Kościoła stanowi skarbiec nieocenionej wartości, wybijający się ponad inne sztuki, głównie przez to, że śpiew kościelny, jako związany ze słowami, jest nieodzowną oraz integralną częścią uroczystej liturgii.”

Nieodzowną. Integralną. Część — nie oprawa.

Kardynał Ratzinger, w wykładzie wygłoszonym w 1985 roku na kongresie muzyki kościelnej w Rzymie, postawił sprawę bez owijania w bawełnę: „Zwykłe słowa nie wystarczą, gdy człowiek chwali Boga. Rozmowa z Bogiem przekracza granice ludzkiej mowy.” Dlatego liturgia ze swej natury woła o pomoc śpiewu. Ale Ratzinger sięgnął jeszcze głębiej, przywołując anegdotę z Gandhiego o trzech żywiołach stworzenia: ryby żyją w morzu i milczą, zwierzęta ziemi ryczą, ptaki nieba śpiewają. Człowiek nosi w sobie wszystkie trzy żywioły — ciszę, krzyk i śpiew. „Człowiekowi pozbawionemu transcendencji — komentował Ratzinger — pozostaje tylko ryk, bo chce być z ziemi i tylko z ziemi.” Dobra liturgia przywraca człowiekowi pełnię: uczy go zarówno milczenia i śpiewu.

Święty Augustyn wiedział to jeszcze wcześniej. Qui cantat bis orat — kto śpiewa, modli się podwójnie. Nie jako ciekawostka, którą można wyszywać na poduszkach. Jako stwierdzenie faktu: śpiew podnosi modlitwę na poziom, którego samo mówienie nie osiąga.

Scholka wielkopostna bez Wielkiego Postu

Ale wróćmy na ziemię. Konkretnie — do pewnej wrocławskiej parafii na kilka tygodni przed Wielkanocą.

Gitarowa scholka dziecięca, koniec marca, końcówka Wielkiego Postu. Repertuar: radosne piosenki z obozów chrześcijańskich, kilka chwytów G-C-D, rytmiczne klepanie w pudło źle nastrojonej gitary i przekrzykiwanie się dzieciaków. Żadnego Miserere. Żadnego motywu pasyjnego. Żadnego nawet „przepraszam Cię, Boże” w wersji przystępnej dla dzieci. Liturgia pokutna bez pokuty. Post bez milczenia. Wielki Post w wersji light — z taką samą muzyką co w zwykłą niedzielę, tyle że z fioletowymi dekoracjami przed ambonką.

Wyobraźmy sobie księdza, który przychodzi na mszę wielkopostną w białych szatach i intonuje Chwała na wysokości. Wywołałby skandal. Dostałby reprymendę. Ktoś by zadzwonił do kurii.

Muzyka zaś może być zupełnie nie na miejscu. Może sprzeczać się z treścią liturgii, negować jej charakter, rozmywać klimat pokuty, rozpraszać i bawić w chwili, gdy powinno się milczeć lub płakać. I zazwyczaj nikt nic nie mówi. Bo to przecież tylko oprawa.

Kościół, który wyrzekł się własnego skarbu

Przez ponad tysiąc lat Kościół był największym laboratorium muzycznym Europy. Chorał gregoriański to nie tylko repertuar liturgiczny — to fundament całej zachodniej teorii muzyki. Polifonia Palestriny, którą sam Sobór Trydencki uznał za wzorcową dla muzyki kościelnej, do dziś uchodzi za jedno z najdoskonalszych osiągnięć kontrapunktu w historii. Tomás Luis de Victoria, Claudio Monteverdi, Gerwazy Gorczycki, Wacław z Szamotuł — wszystko to rozkwitało w służbie liturgii, bo Kościół rozumiał, że piękno jest teologiczne. Że pulchrum — piękno — jest transcendentale bytu, obok verum i bonum: prawdy i dobra. Że śpiewać dobrze to nie przesada — to obowiązek wobec sacrum.

I wtedy nadszedł przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, i coś pękło.

Nie winię Soboru — dokumenty soborowe są w tej kwestii jednoznaczne i już cytowane. Winię to, co Ratzinger nazwał celnie „duchem Soboru” w odróżnieniu od „litery Soboru”: samowolną reinterpretację, która pod hasłem otwarcia na świat doprowadziła do wyrzeczenia się własnego dziedzictwa. Kościół postanowił być nowoczesny. Nowoczesność zaś dyktowała gitarę. I tak instytucja, która przeżyła chorał, Palestrinę, Schütza i Mozarta, oddała pole przed dwoma akordami i entuzjastyczną scholką w dżinsach.

Smutne jest nie to, że gitara weszła do kościoła. Smutne jest, że wszedłszy, wyparła wszystko inne. Nie zaproponowała dialogu tradycji z nowoczesnością — zaproponowała amnezję. Wielowiekowy śpiew liturgiczny, który papieże jeszcze w XX wieku wskazywali jako normę i wzorzec, stał się nagle czymś obciachowym, przestarzałym, elitarnym. Kojarzy się z łaciną, a łacina kojarzy się z reakcją, a reakcja jest niedobra — i w ten sposób logika kulturowego wstydu dokonała w ciągu kilku dekad tego, czego nie dokonały wieki prześladowań.

Dodam tylko, że skojarzenie z łaciną jest płytkie. Z powodzeniem wiele razy śpiewałem chorał z polskim tekstem. Bez problemu można było przygotować polską wersję śpiewów liturgicznych z Graduale Romanum, gdyby tylko komuś na tym zależało.

Efekt jest uderzający: Kościół, który przez stulecia kształtował kulturę muzyczną Europy, dziś nieudolnie kopiuje popkulturę sprzed dwudziestu lat. I robi to na ogół źle — bo popkultura przynajmniej ma swoich profesjonalistów. Gitarowa scholka nie ma nawet tunera do gitary. Ma za to entuzjazm, który przy odpowiedniej akustyce potrafi wywołać fizyczny dyskomfort u bardziej wrażliwych wiernych. Ci wierni siedzą, zaciskają zęby i myślą o Palestrinie. Albo wychodzą i już nie wracają.

Postulat, nie nekrolog

Nie chodzi o przywrócenie Mszy Trydenckiej w każdej parafii (chociaż miło pomarzyć). Nie chodzi o wojnę pokoleniową ani o pogardę dla ludzi dobrej woli, którzy tę gitarę wzięli w ręce, bo naprawdę chcieli służyć Bogu. Chodzi o świadomość — i o odwagę, by z tej świadomości wyciągnąć wnioski.

Muzyka liturgiczna ma swoją teologię. Ma swoją historię. Ma kryteria — nie wymyślone przez snobów, lecz zawarte w dokumentach Kościoła, który sam siebie uważa za kustosza tej tradycji. Antyfony istnieją. Psalmodia istnieje. Chorał istnieje. Polifonia istnieje. Pytanie, czy ktokolwiek chce po nie sięgnąć — zanim ostatni wierni z wrażliwszym uchem uznają, że pięćdziesiąt minut w akustycznym czyśćcu to jednak za wysoka cena za niedzielną Eucharystię.

Oprawa jest dla obrazków z jeleniem na rykowisku i sweet foci. Liturgia zasługuje na więcej.