Kiedy cud przestał być tylko „niemożliwym”

Przez długi czas definiowałem cud po prostu jako coś, co jest niemożliwe z punktu widzenia nauki. Wydawało się to proste i wygodne: jeśli fizyka, biologia czy medycyna mówią „to się nie może zdarzyć”, a jednak się zdarza, to mamy do czynienia z cudem. Ta definicja trzymała się nieźle, dopóki nie zacząłem głębiej wchodzić we współczesną fizykę, i wtedy zaczęła się rozsypywać, kawałek po kawałku, aż w końcu musiałem uznać, że trzeba ją zbudować od nowa. Zanim jednak przejdę do własnej propozycji, warto uczciwie powiedzieć, z czym się spieram: klasyczna, najbardziej wpływowa definicja cudu w filozofii nowożytnej to definicja Hume’a, który określił cud jako „naruszenie praw natury”. To właśnie z tym stanowiskiem, choć nigdy nie nazwanym po imieniu, intuicyjnie się zgadzałem, i to ono ostatecznie mnie zawiodło.

Problem z „niemożliwością”

Pierwsza pękająca rysa jest banalna, choć rzadko się o niej myśli: my po prostu nie znamy wszystkich praw rządzących wszechświatem. Historia nauki to w dużej mierze historia rzeczy, które kiedyś uważano za absolutnie niemożliwe, a które później okazały się tylko nieopisane przez aktualny stan wiedzy — od realnego istnienia atomów, które jeszcze na początku XX wieku wielu fizyków traktowało jako czystą fikcję matematyczną, aż do słynnego paradoksu demona Maxwella, który przez ponad sto lat wydawał się dopuszczać lokalne zmniejszenie entropii wbrew drugiej zasadzie termodynamiki, i którego rozwiązanie znaleziono dopiero, gdy połączono fizykę z teorią informacji. Im głębiej fizyka wchodzi w naturę rzeczywistości, tym więcej pojawia się pytań bez odpowiedzi, nie mniej, każde odkrycie otwiera dziesięć nowych zagadek w miejsce jednej rozwiązanej. Definiowanie cudu jako „tego, co nauka uznaje za niemożliwe” oznacza więc oparcie teologii na czymś, co z definicji jest tymczasowe i ruchome, a to jest niebezpieczny fundament dla czegoś tak istotnego jak wiara.

Historia nauki dostarcza tu przykładu, który lubię przywoływać, bo jest zarazem zabawny i pouczający. W drugiej połowie osiemnastego wieku, gdy z nieba spadały kamienie obserwowane przez licznych świadków, Akademia Nauk w Paryżu, z udziałem samego Lavoisiera, ojca współczesnej chemii, orzekła, że kamienie fizycznie nie mogą spadać z nieba, bo w niebie po prostu nie ma z czego by mogły powstać — a zjawisko wyjaśniono jako ziemskie skały przekształcone przez uderzenie błyskawicy. Trzeba było czekać do 1803 roku i deszczu tysięcy fragmentów meteorytu nad francuskim L’Aigle, opisanego przez wiarygodnych świadków i zbadanego przez fizyka Jeana-Baptiste’a Biota, żeby najwybitniejsi uczeni swojej epoki uznali, że mylili się fundamentalnie. To nie byli ignoranci — to byli najlepsi naukowcy swoich czasów, przekonani, że znają granice tego, co jest fizycznie możliwe. Definiowanie cudu jako „tego, co nauka uznaje za niemożliwe” oznacza więc oparcie teologii na czymś, co z definicji jest tymczasowe i ruchome, a historia z kamieniami z nieba pokazuje, jak szybko i jak dotkliwie taka granica może się przesunąć.

Druga rysa jest jeszcze ciekawsza: wiele rzeczy, które intuicyjnie wydają się niemożliwe, w gruncie rzeczy nie są zabronione przez żadne prawo fizyki, są tylko skrajnie, ekstremalnie mało prawdopodobne. Tutaj wchodzi do gry entropia, czyli miara nieuporządkowania układu, jedna z najbardziej fundamentalnych, a jednocześnie najbardziej błędnie rozumianych wielkości w całej fizyce. W najprostszym ujęciu entropia mówi nam, ile jest sposobów, w jaki cząsteczki czegoś mogą być ułożone, żeby dać ten sam ogólny wynik makroskopowy. Uporządkowanych ułożeń jest zawsze bardzo mało, a nieuporządkowanych ogromna liczba, dlatego układy naturalnie dryfują w stronę nieporządku, po prostu bo statystycznie jest to znacznie bardziej prawdopodobne, nie dlatego, że istnieje jakaś tajemnicza siła, która to wymusza.

Warto tu jednak zaznaczyć coś, co często umyka w popularnych opowieściach o entropii: same podstawowe prawa ruchu cząsteczek działają symetrycznie w czasie, nie ma w nich wpisanego uprzywilejowanego „kierunku w przód”. To, że entropia praktycznie zawsze rośnie, wynika nie z samych praw ruchu, lecz z faktu, że układy zaczynają w stanach szczególnie uporządkowanych, a kończą w stanach wybranych z ogromnie większego zbioru możliwości nieuporządkowanych. Fizycy do dziś dyskutują, dlaczego wszechświat zaczął się w tak uporządkowanym stanie i skąd bierze się ta wyróżniona „strzałka czasu”, więc traktuję to zjawisko z pewną pokorą, jako coś głębszego, niż zwykle się sądzi, a nie jako prostą, w pełni wyjaśnioną zasadę.

Klasyczny przykład, który wielu z nas widziało dosłownie w domu: kropla atramentu wpuszczona do szklanki wody rozprasza się i po jakimś czasie mamy jednolicie zabarwioną wodę. Formalnie nic nie zabrania, żeby te cząsteczki atramentu spontanicznie z powrotem zebrały się w jedną kroplę, a woda znów stała się czysta. Różnica polega na tym, że liczba możliwych sposobów, w jaki cząsteczki mogą być rozproszone po całej objętości wody, jest gigantycznie większa niż liczba sposobów, w jaki mogą z powrotem ułożyć się w jedną, zwartą kroplę, więc prawdopodobieństwo takiego samoistnego powrotu jest tak małe, że w praktyce nigdy tego nie zobaczymy, nawet gdybyśmy czekali dłużej niż istnieje wszechświat. To samo dotyczy każdego układu biologicznego: rozpad struktury komórkowej, utrata funkcji narządu, śmierć organizmu, to procesy statystycznie bardzo łatwe, bo prowadzą w stronę większego nieporządku, podczas gdy spontaniczne odtworzenie utraconego porządku wymagałoby, żeby miliardy cząsteczek samoistnie ułożyły się w jedną, bardzo konkretną, funkcjonalną konfigurację, co jest praktycznie niemożliwe, choć formalnie nie zabronione przez żadne prawo fizyki.

Muszę tu jednak od razu zrobić zastrzeżenie metodologiczne: pisząc w dalszej części tekstu o „entropii oka” czy „entropii ciała po czterech dniach”, używam tego słowa w sposób jakościowy, opisowy, nie w sensie ścisłej, policzalnej wielkości fizycznej, jaką można wyliczyć dla gazu w zbiorniku. Ścisła entropia termodynamiczna jest dobrze zdefiniowana dla prostych układów fizycznych; jej zastosowanie do żywych organizmów jako metafory stopnia uporządkowania jest intuicyjnie zrozumiałe i użyteczne, ale nie jest tym samym co policzalna entropia gazu, i uczciwość wymaga, żeby to wyraźnie oddzielić.

Dlaczego potrzebujemy ścisłej definicji

Tutaj docieramy do sedna problemu, który dla teologa nie jest akademicką ciekawostką, lecz sprawą fundamentalną. Wiara chrześcijańska nie jest oparta na ogólnym „duchu religijności”, jest oparta na konkretnym, historycznym cudzie: zmartwychwstaniu Chrystusa. Święty Paweł powiedział to bez ogródek: jeśli Chrystus nie zmartwychwstał, cała wiara jest daremna. To oznacza, że nie możemy sobie pozwolić na mgliste, poetyckie rozumienie słowa „cud”. Potrzebujemy definicji, która pozwoli uczciwie, precyzyjnie rozmawiać o tym, czym cud jest i czym nie jest, inaczej każda dyskusja z fizykiem, biologiem czy sceptykiem rozpada się na nieporozumienia terminologiczne, w których każda strona rozumie to samo słowo inaczej.

Taka definicja musi jednak spełniać dwa warunki naraz, które na pierwszy rzut oka wydają się sobie przeciwstawne. Musi być możliwie ścisła, to znaczy odwoływać się do konkretnych, mierzalnych kategorii, a nie do ogólnego wrażenia niezwykłości czy zdumienia. Ale jednocześnie musi zachowywać sens niezależnie od tego, jak dokładnie przyszła fizyka zrewiduje szczegóły opisu nieodwracalności czy entropii, bo jeśli oprzemy ją wyłącznie na dzisiejszym stanie wiedzy o granicach fizyki, za pięćdziesiąt lat może się okazać, że te granice się przesunęły, i cała definicja się zawali, tak jak zawaliła się moja pierwotna, naiwna wersja oparta na samej „niemożliwości”.

Cud jako lokalne zmniejszenie entropii

Definicja, do której doszedłem, brzmi tak:

Cud to nagłe, lokalne zmniejszenie entropii układu fizycznego lub biologicznego, które następuje w kontekście religijnym, a którego samoistne, przypadkowe zaistnienie miałoby prawdopodobieństwo tak znikome, że w skali całego czasu trwania wszechświata praktycznie nigdy by się nie wydarzyło.

Chcę od razu zaznaczyć, że nie proponuję jej jako definicji cudu w ogóle, tylko jako definicję jednej konkretnej i bardzo ważnej kategorii cudów, mianowicie uzdrowień i wskrzeszeń, gdzie mamy do czynienia z istniejącym już układem biologicznym przechodzącym z jednego stanu porządku w drugi.

Dlaczego taka definicja jest lepsza niż prosta „niemożliwość”? Po pierwsze, jest bardziej precyzyjna, bo entropia, nawet rozumiana jakościowo, to konkretna kategoria opisowa, a nie mgliste „to się nie powinno zdarzyć”. Można mówić o skali zjawiska: jak bardzo uporządkowany stan powstał, w jak krótkim czasie i jak niewiarygodnie mało prawdopodobne byłoby jego przypadkowe powstanie. Po drugie, nie opiera się na twierdzeniu, że „nauka tego nigdy nie wyjaśni”, tylko na strukturze samego zjawiska: gwałtownym, ogromnym wzroście porządku w konkretnym miejscu i czasie. To rozróżnienie jest ważne, ale nie chcę tu składać przesadnych obietnic: sama entropia, sposób liczenia prawdopodobieństwa stanów oraz relacja entropii do czasu wciąż są przedmiotem żywej debaty fizycznej, zwłaszcza w układach dalekich od równowagi i systemach kwantowych otwartych. Twierdzę więc ostrożnie, że definicja oparta na entropii jest mniej podatna na szybkie zestarzenie niż prosta „niemożliwość”, bo opisuje strukturę zdarzenia, a nie aktualny stan niewiedzy, choć żadna definicja prowadząca dialog z nauką nie może sobie uczciwie obiecać pełnej niezmienności w czasie.

Warto też zastanowić się, jak taką definicję przyjąłby fizyk, i tu trzeba być ostrożnym w deklaracjach. Nie sądzę, że fizyk przyjmie ją „bez najmniejszego zgrzytu”; sądzę raczej, że może ją przyjąć jako sensowne narzędzie opisowe, bo nie żąda ona uznania formalnego naruszenia żadnego konkretnego prawa, tylko rozpoznania zdarzenia wykraczającego poza sensowny zakres przewidywany przez znane mechanizmy statystyczne. Fizyk słusznie zapyta, jak dokładnie mierzymy tę entropię i względem jakiego modelu odniesienia, i na to pytanie nie mam ścisłej, liczbowej odpowiedzi: to jest właśnie granica, za którą opis fizyczny przechodzi w opis jakościowy, a potem w interpretację teologiczną. Warto też uczciwie dodać, że mówienie o „prawdopodobieństwie” takiego jednostkowego, niepowtarzalnego wydarzenia jak wskrzeszenie konkretnej osoby jest samo filozoficznie kłopotliwe, bo klasyczne pojęcie prawdopodobieństwa dotyczy zwykle zbiorów powtarzalnych zdarzeń, nie jednorazowych faktów historycznych; tu poruszamy się raczej w sferze intuicji statystycznej niż ścisłego rachunku, i taką skromność trzeba zachować.

Teolog z kolei dostaje z tej definicji dokładnie to, czego potrzebuje: kryterium pozwalające odróżnić prawdziwy znak od zbiegu okoliczności, przy zachowaniu klasycznej intuicji świętego Tomasza z Akwinu, że cud to działanie Boga, który nie znosi praw natury, lecz działa poza zwyczajnym porządkiem przyczyn, jaki sam ustanowił. Trzeba tu jednak być precyzyjnym wobec samego Akwinaty, żeby go nie nadinterpretować: jego klasyfikacja cudów nie opiera się na wielkości zmiany nieporządku, lecz na tym, co dokładnie zostaje przekroczone, rodzaj rzeczy, podmiot, w którym cud się dokonuje, albo sposób i porządek działania przyczyn. Wskrzeszenie umarłego Akwinata umieszcza w kategorii przekroczenia podmiotu, nie w najwyższej kategorii przekroczenia samego porządku natury jako takiego. Mój model entropijny jest więc raczej współczesnym, fizycznym językiem opisującym to samo zjawisko, które klasyczna scholastyka opisywała inaczej, a nie prostym przekładem tomistycznej hierarchii na słowo „entropia”.

Trzeba też od razu zaznaczyć ograniczenie tej definicji: nie obejmuje ona wszystkich kategorii cudów opisanych w Ewangeliach, bo cuda różnią się między sobą pod względem struktury fizycznej, którą trzeba by opisać. Są wśród nich przypadki prostsze do zdefiniowania niż zmniejszenie entropii, na przykład chodzenie po wodzie, które w gruncie rzeczy jest zawieszeniem prawa grawitacji lub prawa Archimedesa, a więc kategorią zupełnie inną niż zmiana porządku układu. Są też cuda znacznie bardziej skomplikowane, jak przemiana wody w wino, gdzie mamy do czynienia nie tyle ze zmniejszeniem entropii istniejącej materii, ile z powstaniem nowej, złożonej struktury chemicznej, co wymagałoby zupełnie innego aparatu pojęciowego, bliższego raczej kreacji niż reorganizacji. Definicja entropijna najlepiej sprawdza się właśnie w przypadku uzdrowień i wskrzeszeń, bo tam mamy do czynienia z istniejącym już układem biologicznym, który przechodzi z jednego stanu porządku w drugi, a to jest sytuacja, którą entropia, nawet rozumiana jakościowo, opisuje wyjątkowo dobrze.

Uzdrowienie niewidomego i wskrzeszenie Łazarza

Weźmy dwa konkretne cuda Jezusa i zobaczmy, jak ta definicja pomaga je zrozumieć głębiej, nie odbierając im tajemnicy. Wybieram akurat te dwa przypadki nie dlatego, że są jedynymi możliwymi ilustracjami, ale dlatego, że reprezentują dwa różne stopnie tej samej kategorii zjawisk, od przywrócenia funkcji do przywrócenia samego życia.

Uzdrowienie niewidomego od urodzenia z Ewangelii Jana to przypadek, w którym cała architektura oka, siatkówka, nerw wzrokowy, ścieżki neuronalne odpowiadające za przetwarzanie obrazu, nigdy nie została uformowana prawidłowo. To nie jest kwestia naprawy drobnego uszkodzenia, to kwestia nagłego uporządkowania całego, niezwykle złożonego systemu biologicznego, który normalnie kształtuje się przez miesiące rozwoju prenatalnego i lata dojrzewania układu nerwowego. W kategoriach entropii, rozumianej tu jako opisowa miara stopnia zorganizowania, mamy do czynienia z przejściem od stanu wysoko nieuporządkowanego, czyli braku funkcjonalnej struktury, do stanu w pełni zorganizowanego i działającego, i to natychmiast, bez żadnego etapu pośredniego, bez konwalescencji, bez terapii. Intuicja probabilistyczna, choć nie ścisły rachunek, mówi nam, że taki układ nie miałby żadnej realnej szansy, żeby sam, przypadkowo, w jednej chwili poskładać się w funkcjonalną całość.

Wskrzeszenie Łazarza, również z Ewangelii Jana, idzie jeszcze dalej i jest w gruncie rzeczy najbardziej radykalnym możliwym przykładem tej definicji. Łazarz był martwy od czterech dni, a ciało w tym czasie zaczyna ulegać rozpadowi: struktury komórkowe się degradują, cały układ biologiczny przechodzi w stan coraz większego chaosu molekularnego, co jest procesem naturalnym, przewidywalnym i, co ważne, jednoznacznie nieodwracalnym w świetle wszystkiego, co wiemy o biologii. Przywrócenie takiego ciała do pełnego, zintegrowanego życia oznacza odwrócenie tego procesu na ogromną skalę i w jednej chwili, dokładnie to, co moja definicja opisuje jako lokalne, nagłe, ogromne zmniejszenie entropii. Nie mamy tu żadnego znanego mechanizmu przyrodniczego, do którego moglibyśmy to zdarzenie przypisać, a jednocześnie kontekst jest jednoznacznie religijny: Jezus modli się publicznie do Ojca, zanim wypowie słowa wezwania, wyraźnie łącząc ten czyn ze znakiem swojej tożsamości i mocy.

Zamiast zakończenia

To, co dla mnie osobiście najciekawsze, to fakt, że tak zawężona, uczciwa wobec własnych ograniczeń definicja nie osłabia wiary w cuda, tylko ją wzmacnia, bo pozwala mówić o pewnej ich kategorii z pełną intelektualną odpowiedzialnością, bez uciekania się do tłumaczenia „bo nauka jeszcze tego nie zbadała”, i bez udawania, że ma się gotową odpowiedź na każdy rodzaj cudu z Ewangelii. Uzdrowienia i wskrzeszenia przestają być tylko dziurą w naszej niewiedzy, a stają się rozpoznawalnym typem zdarzenia: takim, w którym porządek pojawia się tam, gdzie statystycznie i fizycznie nie miał żadnych realnych szans się pojawić, i pojawia się dokładnie w tym momencie, w którym wiara wypowiada swoje „tak”. Inne cuda, jak chodzenie po wodzie czy przemiana wody w wino, wymagają zupełnie innego języka opisu, i to jest naturalna granica tego modelu, nie jego porażka. Może właśnie tam, gdzie fizyka i teologia zgadzają się co do zakresu własnej kompetencji, a nie tam, gdzie próbują wszystko wyjaśnić jednym słowem, najuczciwiej podają sobie ręce.