Baruch

(hebr. Barûkh — błogosławiony, Benedykt; Septuaginta: Barouch).

Uczeń Jeremiasza i tradycyjny autor deuterokanonicznej księgi noszącej jego imię. Był synem Neriasza (Jr 32,12.16; 36,4.8.32; Ba 1,1), a najprawdopodobniej bratem Serajasza, nadwornego szatnego króla Sedecjasza (Jr 32,12; 51,59; Ba 1,1). Po splądrowaniu świątyni jerozolimskiej przez Nabuchodonozora (599 r. przed Chr.) spisał pod dyktando Jeremiasza wyrocznie tego wielkiego proroka, zapowiadające powrót Babilończyków, i odczytał je publicznie wobec narodu żydowskiego, narażając własne życie. Sporządził również drugie, rozszerzone wydanie proroctw Jeremiasza po tym, jak pierwsze zostało spalone przez rozgniewanego króla Jojakima (Jr 36). Przez całe życie pozostał wierny nauce i ideałom wielkiego proroka, choć zdawał się niekiedy ulegać uczuciom przygnębienia, a może nawet osobistej ambicji (por. Jr 45). Towarzyszył Jeremiaszowi podczas ostatniego oblężenia Jerozolimy i był świadkiem nabycia przez proroka jego dziedzicznego pola w Anatot (Jr 32). Po upadku Świętego Miasta i zniszczeniu Świątyni (588 r. przed Chr.) Baruch zamieszkał prawdopodobnie przez pewien czas z Jeremiaszem w Mispa. Jego wrogowie oskarżali go o to, że nakłonił proroka do odradzenia Żydom wyjazdu do Egiptu (Jr 43), gdzie — według tradycji hebrajskiej zachowanej przez św. Hieronima (In Isaiam 30,6–7) — obaj mieli umrzeć przed najazdem Nabuchodonozora na ten kraj. Tradycja ta stoi jednak w sprzeczności z danymi zawartymi w pierwszym rozdziale Księgi Barucha, który mówi, że Baruch napisał swoją księgę w Babilonii, odczytał ją publicznie w piątym roku po spaleniu Świętego Miasta i najwyraźniej został wysłany do Jerozolimy przez żydowskich wygnańców wraz z naczyniami świętymi i darami przeznaczonymi na służbę ofiarniczą w świątyni Jahwe. Stoi ona również w sprzeczności z różnymi tradycjami — zarówno żydowskimi, jak i chrześcijańskimi — które być może zawierają jakieś ziarna prawdy, lecz nie pozwalają ustalić daty, miejsca ani okoliczności śmierci Barucha z jakimkolwiek prawdopodobieństwem.

Treść Księgi Barucha

W Biblii katolickiej „Proroctwo Barucha” obejmuje sześć rozdziałów, z których ostatni nosi osobny tytuł „List Jeremiasza” i nie należy właściwie do samej księgi. Proroctwo otwiera historyczne wprowadzenie (1,1–14), stwierdzające najpierw (ww. 1–2), że księga została napisana przez Barucha w Babilonie w piątym roku po spaleniu Jerozolimy przez Chaldejczyków, a następnie (ww. 3–14), że została odczytana na zgromadzeniu króla Jechoniasza i innych wygnańców babilońskich, na których wywarła jak najkorzystniejsze wrażenie. Pierwsza część właściwej treści księgi (1,15 – 3,8) zawiera dwukrotne wyznanie grzechów, które doprowadziły do wygnania (1,15 – 2,5; 2,6–13), oraz modlitwę o przebaczenie Boże dla ludu (2,14 – 3,8). O ile ta część ma wiele wspólnego z Księgą Daniela (Dn 9,4–19), o tyle druga sekcja Barucha (3,9 – 4,4) wykazuje bliskie pokrewieństwo z fragmentami Księgi Hioba (Hi 28; 38). Jest to piękny panegiryk na cześć Mądrości Bożej, której nie znajdzie się nigdzie indziej jak tylko w Prawie danym Izraelowi; jedynie pod postacią Prawa Mądrość objawiła się na ziemi i stała się dostępna człowiekowi — niechaj więc Izrael znowu okaże się wierny Prawu. Ostatnia część Księgi Barucha rozciąga się od 4,5 do 5,9. Składa się z czterech ód, z których każda rozpoczyna się słowem „Odwagi” (4,5.21.27.30), oraz z psalmu ściśle spokrewnionego z jedenastym spośród apokryficznych Psalmów Salomona (4,36 – 5,9). Rozdział 6 zawiera jako dodatek do całej księgi „List Jeremiasza”, który prorok wysłał „do tych, którzy mieli być uprowadzeni do Babilonu” przez Nabuchodonozora. Z powodu swoich grzechów mieli oni trafić do Babilonu i pozostać tam „przez długi czas, aż do siedmiu pokoleń”. W tym pogańskim mieście będą świadkami wspaniałego kultu oddawanego „bogom ze złota, srebra, kamienia i drewna”, lecz nie powinni się mu podporządkować. Wszyscy tacy bogowie — wywodzi się w rozmaity sposób — są bezsilnymi i nietrwałymi dziełami ludzkich rąk; nie mogą ani zaszkodzić, ani pomóc, a więc w ogóle nie są bogami.

List Jeremiasza (rozdział 6)

Nie ulega wątpliwości, że szósty rozdział Barucha jest wyraźnie odrębny od reszty dzieła. Nie tylko jego osobny tytuł — „List Jeremiasza” — ale też styl i treść dowodzą jednoznacznie, że jest to pismo całkowicie niezależne od Proroctwa Barucha. Co więcej, niektóre rękopisy greckie zawierające Barucha nie zawierają „Listu”, podczas gdy inne — należące do najlepszych — mają go oddzielnie od Księgi Barucha i bezpośrednio przed Lamentacjami Jeremiasza. Fakt, że szósty rozdział Barucha nosi tytuł „List Jeremiasza”, był i nadal jest w oczach wielu decydującym argumentem za utrwalonym tradycją poglądem, że autorem jest ów wielki prorok. Wskazuje się również, że żywy i dokładny opis wspaniałego, lecz haniebnego kultu bogów babilońskich w Ba 6 przemawia za tradycyjnym autorstwem, ponieważ Jr 13,5–6 mówi prawdopodobnie o dwukrotnej podróży Jeremiasza nad Eufrat. Na koniec twierdzi się, że pewna liczba hebraizmów możliwych do prześledzenia w tekście greckim wskazuje na hebrajski oryginał, co przemawia w tym samym kierunku. Przeciwko temu tradycyjnemu poglądowi większość współczesnych krytyków utrzymuje, że grecki styl Ba 6 dowodzi, iż księga ta była pierwotnie napisana nie po hebrajsku, lecz po grecku, a w konsekwencji Jeremiasz nie jest autorem przypisywanego mu listu. Z tego i z innych powodów, nasuwanych przez badanie treści Ba 6, sądzą oni, że św. Hieronim miał absolutną rację, nazywając to pismo pseudepigraphos, czyli opatrzonym fałszywym imieniem. Jakkolwiek by się rzeczy miały, dokładne badanie Kanonu Pisma Świętego dowodzi, że — wbrew twierdzeniom protestantów — Ba 6 był zawsze uznawany przez Kościół za księgę natchnioną.

Język oryginału

Jeśli chodzi o oryginalny język właściwej Księgi Barucha (rozdz. 1–5), wśród współczesnych uczonych panuje różnorodność poglądów. Ci, którzy po prostu przyjmują tytuł przypisujący księgę Baruchowi, uznają naturalnie, że całe dzieło zostało pierwotnie napisane po hebrajsku. Natomiast większość tych, którzy kwestionują lub odrzucają poprawność tego tytułu, sądzi, że pismo to zostało w całości lub przynajmniej częściowo skomponowane po grecku. Prawdą jest, że greckie cechy literackie poszczególnych sekcji nie wskazują z jednakową mocą na hebrajski oryginał. Jednak trudno wątpić, że całość właściwego Barucha w jego zachowanej formie greckiej nosi cechy przekładu. Dowody językowe potwierdzają ponadto następujące argumenty:

• Jest wysoce prawdopodobne, że Teodotion (koniec II w. po Chr.) przetłumaczył Księgę Barucha z hebrajskiego oryginału.
• W tekście Syro-Heksaplarnym zachowały się marginalne noty stwierdzające, że kilka słów w wersji greckiej „nie znajduje się w tekście hebrajskim”.
• Ba 1,14 mówi, że księga była przeznaczona do publicznego odczytywania w świątyni, a zatem musiała być skomponowana po hebrajsku dla tego właśnie celu.

Jedność i autorstwo

Obok tej jedności pod względem języka oryginału Baruch wykazuje pewną jedność w zakresie tematycznym, tak że większość tych, którzy przyjmują, iż całe dzieło zostało pierwotnie napisane po hebrajsku, uznaje również jego jedność kompozycyjną. W Księdze Barucha widoczne są jednak liczne ślady procesu kompilacyjnego, dzięki któremu jej poszczególne części zostały najwyraźniej zebrane w całość. Różnica w formie literackiej między 1,1 – 3,8 z jednej strony a 3,9 – 5,9 z drugiej jest bardzo znaczna; wzięta razem z nagłym sposobem, w jaki panegiryk na cześć Mądrości zostaje wprowadzony w 3,9, sugeruje odmienne pochodzenie tych części. Dwa wyznania grzechów, które doprowadziły do wygnania (1,15 – 3,8), zestawione są obok siebie bez naturalnego przejścia. Różnice literackie między 3,9 – 4,4 a 4,5 – 5,9 są znaczne, a początek trzeciej sekcji w 4,5 jest nie mniej nagły niż początek drugiej w 3,9. Ponadto historyczne wprowadzenie wydaje się być skomponowane jako przedmowa jedynie do 1,15 – 2,5. W obliczu tych i podobnych faktów współcześni krytycy uważają na ogół, że dzieło jest wynikiem procesu kompilacyjnego, a jego jedność zawdzięczamy ostatecznemu redaktorowi, który zebrał różne dokumenty wyraźnie dotyczące wygnania. Taka literacka metoda kompozycji nie stoi jednak w koniecznej sprzeczności z tradycyjnym autorstwem Księgi Barucha. Wielu świętych pisarzy biblijnych było kompilatorami, a Baruch może — i według uczonych katolickich, którzy przyjmują kompilacyjny charakter dzieła mu przypisywanego, musi — być do nich zaliczony.

Argumenty katolików na rzecz tego poglądu są zasadniczo trzy:

• Księga jest przypisana Baruchowi przez swój tytuł;
• była zawsze uważana za dzieło Barucha przez tradycję;
• jej treść nie zawiera nic, co byłoby późniejsze od czasów Barucha lub co należałoby uznać za obce stylowi i sposobowi wyrażania się tego wiernego ucznia i sekretarza Jeremiasza.

Natomiast niekatolicy argumentują:

• że ostateczną podstawą jest jedynie tytuł księgi;
• że sam tytuł nie jest zgodny z historyczną i literacką treścią dzieła;
• że treść ta, bezstronnie zbadana, wskazuje na o wiele późniejszego kompilatora niż Baruch — niektórzy posuwają się nawet do przypisania kompozycji księgi pisarzowi żyjącemu po 70 r. po Chr.

Katolicy bez trudu odpierają tę ostatnią datację Księgi Barucha; gorzej radzą sobie z poważnymi trudnościami wysuwanymi przeciwko własnemu przypisaniu całego dzieła Baruchowi. Ich odpowiedzi są uważane przez uczonych katolickich ogólnie za wystarczające. Gdyby jednak ktoś uznał je za niewystarczające i w związku z tym traktował Księgę Barucha jako dzieło późniejszego redaktora, natchniony charakter księgi pozostałby nienaruszony, o ile za natchnionego uznać by należało samego owego późniejszego redaktora w jego pracy kompilacyjnej. To, że Księga Barucha jest pismem „świętym i kanonicznym”, zostało zdefiniowane przez Sobór Trydencki; to zaś, że ma ona takie samo prawo do uznania za „natchnioną przez Boga” jak każda inna księga Pisma Świętego, można z łatwością wykazać, dokonując wnikliwego studium Kanonu Biblii. Jej łaciński przekład w naszej Wulgacie sięga starego przekładu łacińskiego sprzed św. Hieronima i jest dość wierny wobec tekstu greckiego.

Przekład z The Catholic Encyclopedia. Vol. 2. New York: Robert Appleton Company, 1907.