Amos

Imię

Trzeci spośród Proroków Mniejszych Starego Testamentu nosi w tekście hebrajskim imię „’Ams”. Pisownia tego imienia różni się od imienia ojca Izajasza, Amoca; stąd tradycja chrześcijańska słusznie w większości przypadków odróżniała te dwie postacie. Imię proroka, Amos, było różnie tłumaczone i jego dokładne znaczenie pozostaje nadal kwestią sporną.

Życie i epoka

Według nagłówka jego księgi (Am 1,1) Amos był pasterzem z Tekoa, miejscowości w Królestwie Południowym, położonej dwadzieścia kilometrów na południe od Jerozolimy. Oprócz tego skromnego zajęcia jest on również wspomniany w Am 7,14 jako prosty hodowca sykomor. Nie ma zatem, o ile wiadomo, wystarczających podstaw do poglądu większości żydowskich egzegetów, jakoby Amos był człowiekiem zamożnym. Tekoa była najwyraźniej miastem pasterzy i właśnie podczas wypasu trzody na pustyni judzkiej, za panowania Ozjasza i Jeroboama, Bóg wezwał go do szczególnej misji: „Idź, prorokuj do mojego ludu izraelskiego” (Am 7,15). W oczach pokornego pasterza misja ta musiała wydawać się niezwykle trudna. W chwili powołania „nie był prorokiem ani uczniem prorockim” (Am 7,14), co oznacza, że nie pełnił jeszcze urzędu prorockiego, a nawet nie uczęszczał do szkół, w których młodzi mężczyźni przygotowujący się do służby prorockiej nosili miano „synów prorockich”.

Inne powody mogły skłaniać Amosa do obawy przed przyjęciem Bożego posłannictwa. On, człowiek z Południa, miał udać się do Królestwa Północnego — Izraela — i zanieść jego mieszkańcom oraz przywódcom orędzie sądu, na przyjęcie którego, ze względu na swoje historyczne położenie, byli oni szczególnie nieprzygotowani. Władca tego królestwa, Jeroboam II (ok. 781–741 przed Chr.), szybko podbił Syrię, Moab i Ammon, rozszerzając swoje panowanie od źródeł Orontesu na północy aż po Morze Martwe na południu. Całe północne imperium Salomona, w ten sposób praktycznie odtworzone, cieszyło się długim okresem pokoju i bezpieczeństwa, znaczonym cudownym odrodzeniem artystycznym i handlowym. Samaria, stolica królestwa, została ozdobiona wspaniałymi i trwałymi budowlami; bogactwa nagromadzono w obfitości; dobrobyt i zbytek osiągnęły szczyt; Królestwo Północne doszło do materialnej pomyślności niespotykanej od czasu rozpadu imperium Salomona. Zewnętrznie również religia kwitła. Kult ofiarniczy Boga Izraela sprawowany był z wielką pompą i ogólną wiernością, a długotrwała pomyślność narodowa była powszechnie uznawana za niezaprzeczalny znak Bożej łaskawości wobec Jego ludu. Prawdą jest, że obyczaje publiczne stopniowo zatruwały wady, które trwały sukces i dostatek zbyt często przynoszą ze sobą. Korupcja społeczna i ucisk ubogich i bezbronnych były bardzo powszechne. Jednakże te i podobne oznaki publicznego upadku łatwo tłumaczono jako konieczne przejawy wysokiego stopnia wschodniej cywilizacji. Religia ulegała zepsuciu na różne sposoby. Wielu spośród Izraelitów zadowalało się samym składaniem ofiar, nie zważając na wewnętrzne dyspozycje wymagane do godnego ich ofiarowania trzykroć świętemu Bogu. Inni korzystali z tłumów zgromadzonych na świętych uroczystościach, by oddawać się nieumiarkowanym uciechom i hałaśliwym biesiadom. Jeszcze inni, porwani przez swobodniejsze kontakty z ludami pogańskimi wynikające z podbojów lub handlu, posunęli się aż do połączenia kultu Pana z czcią pogańskich bożków. Z powodu naturalnej ludzkiej skłonności do zadowalania się mechanicznym wypełnianiem obowiązków religijnych, a zwłaszcza z powodu wielkiej podatności dawnych Hebrajczyków na przyjmowanie zmysłowych obrzędów obcych kultów, byle tylko nie wyrzekli się kultu własnego Boga — te nieprawidłowości w sprawach religii nie wydawały się Izraelitom naganne, tym bardziej że Pan nie karał ich za takie postępowanie. A jednak właśnie do tego najbardziej kwitnącego ludu, głęboko przekonanego o tym, że Bóg jest z nim zadowolony, Amos został posłany, aby surowo upomnieć go za wszystkie jego przewinienia i zapowiedzieć w imieniu Boga nadchodzącą zgubę i uprowadzenie (Am 7,17).

Misja Amosa w Izraelu była jedynie tymczasowa. Trwała najwyraźniej od dwóch lat przed do kilku lat po trzęsieniu ziemi, którego dokładna data jest nieznana (Am 1,1). Spotkała się z silnym sprzeciwem, zwłaszcza ze strony Amazjasza, arcykapłana królewskiego sanktuarium w Betel (Am 7,10–13). Jak dobiegła końca — nie wiadomo; jedynie późne i mało wiarygodne legendy mówią o męczeńskiej śmierci Amosa wskutek złego traktowania przez Amazjasza i jego syna. Bardziej prawdopodobne jest, że zgodnie z groźnym nakazem Amazjasza (Am 7,12) prorok powrócił do Judy, gdzie w spokoju ułożył swoje wyrocznje w obecnym, starannie przemyślanym układzie.

Analiza pisma prorockiego

Księga Amosa dzieli się w sposób naturalny na trzy części. Pierwsza rozpoczyna się ogólnym tytułem dzieła, podającym imię autora oraz przybliżoną datę jego działalności (Am 1,1), oraz mottem w czterech wierszach poetyckich (Am 1,2), opisującym pod pięknym obrazem władztwo Pana nad Palestyną. Część ta obejmuje dwa pierwsze rozdziały i składa się z szeregu wyroczni przeciw Damaszkowi, Gazie, Tyrowi, Edomowi, Ammonowi, Moabowi, Judzie i wreszcie Izraelowi. Każda wyrocznia rozpoczyna się tą samą formułą numeryczną: „Z powodu trzech występków Damaszku [lub Gazy, Tyru itd., stosownie do przypadku] i z powodu czterech nie odwołam wyroku”; następnie przedstawia główny zarzut i orzeka karę. Narody pogańskie są potępione nie z powodu nieznajomości prawdziwego Boga, lecz z powodu naruszenia podstawowych i niepisanych praw człowieczeństwa i dobrej wiary. Juda i Izrael podzielą ten sam los, ponieważ mimo szczególnej opieki Pana, który wyprowadził ich z Egiptu, podbił dla nich ziemię Kanaan i dał im proroków oraz nazireczyków, dopuściły się tych samych zbrodni, co ich pogańscy sąsiedzi. Izrael jest ganiony obszerniej niż Juda, a jego całkowita zagłada jest żywo opisana.

Część druga (rozdz. 3–6) składa się z szeregu przemówień rozwijających oskarżenie i wyrok przeciw Izraelowi, ogłoszone w Am 2,6–16. Oskarżenie Amosa dotyczy: (1) nieporządków społecznych panujących wśród wyższych klas; (2) bezdusznego zbytku i samolubstwa bogatych kobiet Samarii; (3) nadmiernego zaufania Izraelitów do samego zewnętrznego wypełniania obowiązków religijnych, które w żaden sposób nie może ich uchronić przed nadchodzącą zagładą. Sam wyrok przybiera formę trenu nad niewolą czekającą nieskruszonych przestępców oraz nad całkowitym wydaniem kraju obcemu wrogowi.

Trzecia część księgi (rozdz. 7–9,8b), pomijając historyczną relację o sprzeciwie Amazjasza wobec Amosa (Am 7,10–17) oraz mowę (Am 8,4–14) podobną w tonie i treści do przemówień zawartych w części drugiej, składa się wyłącznie z wizji sądu nad Izraelem. W pierwszych dwóch wizjach — o szarańczy niszczącej plony i o trawiącym ogniu — zapowiedziana zagłada zostaje powstrzymana przez Boską interwencję; w trzeciej jednak, wizji pionu murarskiego, dopuszczona jest do całkowitego dopełnienia. Czwarta wizja, podobnie jak poprzednia, jest symboliczna: kosz letnich owoców wskazuje na bliski upadek Izraela; w piątej i ostatniej prorok widzi Pana stojącego przy ołtarzu i grożącego Królestwu Północnemu karą, przed którą nie ma ucieczki. Księga kończy się uroczystą obietnicą Boga o chwalebnym odrodzeniu domu Dawida i cudownej pomyślności oczyszczonego narodu (Am 9,8c–15).

Wartości literackie księgi

Powszechnie uznaje się dziś, że treść księgi jest przedstawiona w stylu „o wysokich walorach literackich”. Ta doskonałość literacka mogłaby na pierwszy rzut oka wydawać się w dziwnej sprzeczności z niskim urodzeniem i skromnym życiem pasterskim Amosa. Bliższe studium pism proroka i rzeczywistych okoliczności ich powstania usuwa jednak ową pozorną sprzeczność. Przed czasami Amosa język hebrajski przeszedł stopniowo przez kilka etapów rozwoju i był kultywowany przez wielu zdolnych pisarzy. Nie należy też zakładać, że proroctwa Amosa zostały wygłoszone dokładnie tak, jak są zapisane. W całej księdze tematy są traktowane poetycko, a wiele jej cech literackich najlepiej tłumaczy się przyjęciem, że prorok nie szczędził czasu ani trudu, aby nadać swoim ustnym wypowiedziom obecną staranną formę. Wreszcie, wiązanie niższej kultury z prostotą i względnym ubóstwem życia pasterskiego byłoby zupełnym niezrozumieniem warunków panujących na Wschodzie, zarówno dawniej, jak i dziś. Wśród dawnych Hebrajczyków bowiem, podobnie jak wśród dzisiejszych Arabów, suma wiedzy książkowej była z konieczności niewielka, a biegłość w wiedzy i wymowie zależała głównie nie od formalnego wykształcenia, lecz od przenikliwej obserwacji ludzi i rzeczy, pamięci zdolnej do zachowania tradycyjnej wiedzy oraz zdolności do oryginalnej myśli.

Autorstwo i datowanie

Niemal wszyscy uczeni, z wyjątkiem nielicznych współczesnych krytyków, podtrzymują słuszność tradycyjnego poglądu przypisującego Księgę Amosa judzkiemu prorokowi tego imienia. Słusznie uważają, że wyroki, kazania i wizje składające się na to pismo święte koncentrują się wokół wielkiego orędzia zagłady dla Izraela. Treść brzmi jak uroczyste potępienie nieuleczalnej niegodziwości Królestwa Północnego, jak bezpośrednia zapowiedź jego bliskiej ruiny. Ci sami uczeni uważają również ogólny styl księgi — z jej poetycką formą, uderzającą prostotą, zwięzłością itp. — za dowód, że dzieło stanowi jedność literacką, której poszczególne części należy wywodzić z jednego i tego samego umysłu, jednego świętego proroka, którego imię i okres działalności podane są w tytule proroctwa i którego autorstwo jest wielokrotnie potwierdzane w samej treści księgi (por. Am 7,1.2.4.5.8; 8,1.2; 9,1 i in.).

Na potwierdzenie tradycyjnego poglądu Żydów i chrześcijan co do autorstwa i daty przytacza się też dwa następujące fakty:

• po pierwsze, zgodnie z tym, czego można oczekiwać od pasterza takiego jak Amos, autor proroctwa posługuje się w całym tekście obrazami zaczerpniętymi głównie z życia wiejskiego (wóz obładowany snopami, młody lew ryczący w swojej jamie nad zdobyczą, sieć zaskakująca i chwytająca ptaka, resztki owcy wydobyte przez pasterza z lwiej paszczy, pędzenie bydła itp.);
• po drugie, zachodzi ścisła zgodność między stanem Królestwa Północnego za Jeroboama II opisanym przez Amosa a stanem tego samego królestwa przedstawionym w Czwartej Księdze Królewskiej oraz w proroctwie Ozeasza, powszechnie przypisywanym temu samemu (ósmemu) wiekowi przed Chr.

Prawdą jest, że autorstwo Amosa w odniesieniu do wielu fragmentów, a zwłaszcza do Am 9,8c–15, było i nadal jest poważnie kwestionowane przez niektórych wybitnych krytyków. Jednak w odniesieniu do większości, jeśli nie do wszystkich tych fragmentów, można z przekonaniem stwierdzić, że argumenty przeciwko autorstwu nie są ostatecznie rozstrzygające. Co więcej, nawet gdyby przyznano późniejsze pochodzenie wszystkich tych fragmentów, tradycyjny pogląd na autorstwo i datowanie całej księgi nie zostałby w istotny sposób podważony.

Nauczanie religijne Amosa

Dwa fakty przyczyniają się do nadania nauce religijnej Amosa szczególnego znaczenia. Z jednej strony jego proroctwa są niemal powszechnie uważane za autentyczne, z drugiej zaś jego dzieło jest prawdopodobnie najwcześniejszym pismem prorockim, jakie do nas dotarło. Księga Amosa dostarcza nam zatem niezwykle cennych informacji o wierzeniach VIII wieku przed Chr., a właściwie o wierzeniach z pewnego czasu wcześniejszego, ponieważ prorok, przekazując Boże orędzie swoim współczesnym, zakłada zawsze, że są oni już zaznajomieni z prawdami, do których się odwołuje. Amos głosi najczystszy monoteizm. W całej jego księdze nie ma nawet wzmianki o innych bóstwach niż Bóg Izraela. Często mówi o „Panu Zastępów”, oznaczając tym, że Bóg dysponuje niepoliczalnymi siłami i mocami — innymi słowy, że jest wszechmogący. Jego opisy Boskich przymiotów wskazują, że w jego rozumieniu Bóg jest Stwórcą i Władcą wszystkich rzeczy na niebie i na ziemi; rządzi narodami w ogólności, a także ciałami niebieskimi i żywiołami przyrody; jest Bogiem osobowym i sprawiedliwym, który karze zbrodnie wszystkich ludzi, zarówno tych z narodów pogańskich, jak i z narodu wybranego. Prorok wielokrotnie potępia fałszywe wyobrażenia, jakie jego współcześni mieli o stosunku Boga do Izraela. Nie zaprzecza, że Pan jest w szczególny sposób ich Bogiem. Argumentuje jednak, że Jego dobrodziejstwa wobec nich w przeszłości, zamiast być powodem do bezkarnego grzeszenia sprzecznego ze świętością Boga, w rzeczywistości powiększają ich winę i powinny skłaniać ich do obawy przed surowszą karą. Nie zaprzecza, że Bożemu Majestatowi należy składać ofiary; z całą mocą stwierdza jednak, że samo zewnętrzne ich składanie nie jest Bogu miłe i nie może uśmierzyć Jego gniewu. W dniu Pańskim, to jest w dniu odpłaty, Izraelici, którzy okażą się winni tych samych zbrodni co narody pogańskie, będą surowo pociągnięci do odpowiedzialności. Prawdą jest, że Amos argumentuje w sposób konkretny, odwołując się do swoich współczesnych, i w konsekwencji nie formułuje abstrakcyjnych zasad. Mimo to jego księga pełna jest prawd, które nigdy nie staną się zbędne ani przestarzałe.

Wreszcie, niezależnie od tego, jakie stanowisko zajmiemy wobec autorstwa końcowej części Księgi Amosa (Am 9,8c–15), mesjański wymiar tego fragmentu zostanie łatwo uznany przez wszystkich, którzy wierzą w istnienie sfery nadprzyrodzonej. Można też dodać, że owo proroctwo mesjańskie jest sformułowane w sposób, który nie stanowi nieprzezwyciężalnej przeszkody dla tradycyjnego poglądu uznającego Amosa za jego autora.

Źródła

W odniesieniu do wprowadzeń do Starego Testamentu zob. bibliografię do hasła AGGEUSZ; nowsze komentarze do Amosa: TROCHON (1886); KNABENBAUER (1886); ORELLI (ang. tłum., 1893); FILLION (1896); DRIVER (1898); SMITH (1896); MITCHELL (wyd. 2, 1900); NOWACK (wyd. 2, 1903); MARTI (1903); HORTON (1904).

Przekład z The Catholic Encyclopedia. Vol. 1. New York: Robert Appleton Company, 1907.