Chronologia życia Jezusa Chrystusa

W kolejnych paragrafach postaramy się ustalić chronologię absolutną i relatywną życia Pana, tzn. pokażemy najpierw, jak pewne fakty związane z historią Jezusa Chrystusa wpisują się w bieg historii powszechnej, a następnie, jak pozostałe wydarzenia z życia Jezusa należy porządkować na podstawie wzajemnych zależności między jego poszczególnymi elementami.

Chronologia absolutna

Wydarzeniami, których chronologię absolutną można ustalić z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem, są: rok narodzenia Chrystusa, rok rozpoczęcia Jego działalności publicznej i rok Jego śmierci. Ponieważ nie możemy tu szczegółowo analizować danych dotyczących każdego z tych problemów, Czytelnik powinien zapoznać się z tym, co zostało powiedziane na te tematy w artykule Chronologia biblijna.

Narodzenie

Święty Mateusz (Mt 2,1) mówi nam, że Jezus urodził się „za czasów króla Heroda”. Józef Flawiusz (Ant., XVII, viii, 1) informuje, że Herod panował trzydzieści cztery lata de facto, trzydzieści siedem lat de jure. Herod został prawowitym królem Judei w roku 714 A.U.C., natomiast rzeczywiste rządy objął po zdobyciu Jerozolimy w roku 717 A.U.C. Ponieważ Żydzi liczyli lata od Nisan do Nisan i traktowali ułamkowe części roku jako rok pełny, powyższe dane pozwalają usytuować śmierć Heroda w latach 749, 750 lub 751 A.U.C. Józef Flawiusz podaje ponadto, że niedługo przed śmiercią Heroda nastąpiło zaćmienie księżyca; zaćmienie takie miało miejsce między 12 a 13 marca 750 A.U.C., tak że Herod musiał umrzeć przed Paschą tego roku, która przypadała 12 kwietnia (Ant., iv, 4; viii, 4). Ponieważ Herod kazał wymordować chłopców do lat dwóch, by zniszczyć nowo narodzonego Króla Żydów, możemy przyjąć, że Jezus urodził się w latach 747, 748 lub 749 A.U.C. Spis zarządzony przez Kwiryniusza, o którym wspomina święty Łukasz w związku z narodzeniem Jezusa Chrystusa, ani niezwykła koniunkcja astronomiczna Marsa, Jowisza i Saturna w gwiazdozbiorze Ryb wiosną 748 A.U.C. nie pozwalają dojść do bardziej precyzyjnych wniosków.

Początek działalności publicznej

Datę rozpoczęcia działalności publicznej Chrystusa można wyliczyć na podstawie trzech różnych danych, zawartych odpowiednio w Łk 3,23; Józef Flawiusz, Bel. Jud., I, xxi, 1, lub Ant., XV, ii, 1; oraz w Łk 3,1.

Pierwsze z tych miejsc brzmi: „Sam zaś Jezus, rozpoczynając swoją działalność, miał lat około trzydziestu”. Wyrażenie „rozpoczynając” nie określa następującego po nim zwrotu „miał lat około trzydziestu”, lecz wskazuje na rozpoczęcie życia publicznego. Ponieważ ustaliliśmy, że narodzenie Jezusa przypada na lata 747–749 A.U.C., Jego życie publiczne musiało się rozpocząć około lat 777–779 A.U.C.

Po drugie, gdy niedługo przed pierwszą Paschą swego życia publicznego Jezus wypędził kupujących i sprzedających ze świątyni, Żydzi powiedzieli: „Czterdzieści sześć lat budowano tę świątynię” (J 2,20). Według świadectwa Józefa Flawiusza (loc. cit.) budowa świątyni rozpoczęła się w piętnastym roku rzeczywistego panowania Heroda, czyli w osiemnastym roku jego panowania de jure, tj. w 732 A.U.C.; dodając zatem czterdzieści sześć lat rzeczywistej budowy, Pascha pierwszego roku publicznej działalności Chrystusa musiała przypaść w 778 A.U.C.

Po trzecie, Ewangelia według świętego Łukasza (Łk 3,1) wiąże rozpoczęcie misji świętego Jana Chrzciciela z „piętnastym rokiem panowania Tyberiusza Cezara”. August, poprzednik Tyberiusza, zmarł 19 sierpnia 767 A.U.C., tak że piętnasty rok samodzielnego panowania Tyberiusza przypada na rok 782 A.U.C.; Tyberiusz jednak został współrządcą Augusta już w 764 A.U.C., stąd piętnasty rok liczony od tej daty wypada w 778 A.U.C. Życie publiczne Jezusa Chrystusa rozpoczęło się kilka miesięcy później, tj. około roku 779 A.U.C.

Rok śmierci Chrystusa

Według Ewangelistów Jezus cierpiał za arcykapłana Kajfasza (772–790 A.U.C., czyli 18–36 po Chr.), podczas namiestnictwa Poncjusza Piłata (780–790 A.U.C.). Pozostawia to jednak czas dość nieokreślony. Tradycja — której świadectwa patrystyczne zebrał Patrizi (De Evangeliis) — umieszcza śmierć Jezusa w piętnastym (lub szesnastym) roku panowania Tyberiusza, w konsulacie Geminiuszów, czterdzieści dwa lata przed zniszczeniem Jerozolimy i dwanaście lat przed głoszeniem Ewangelii poganom. Jak już widzieliśmy, piętnasty rok panowania Tyberiusza to albo 778, albo 782 A.U.C., zależnie od tego, czy liczymy od początku jego współrządów czy samodzielnego panowania; konsulat Geminiuszów (Fufiusza i Rubeliusza) przypadał na rok 782 A.U.C.; czterdziesty drugi rok przed zniszczeniem Jerozolimy to rok 29 po Chr., czyli 782 A.U.C.; dwanaście lat przed głoszeniem Ewangelii poganom prowadzi nas do tego samego roku — 29 po Chr. lub 782 A.U.C., gdyż nawrócenie Korneliusza, które wyznacza otwarcie misji pogańskich, miało miejsce prawdopodobnie w 40 lub 41 roku po Chr.

Dzień śmierci Chrystusa

Jezus umarł w piątek, piętnastego dnia miesiąca Nisan. Że umarł w piątek, jasno stwierdzają Mk 15,42, Łk 23,54 i J 19,31. Nieliczni pisarze wskazujący inny dzień śmierci Chrystusa giną w tłumie autorytetów, które umieszczają ją w piątek. Co więcej, nie zgadzają się oni nawet między sobą: Epifaniusz np. umieszcza Ukrzyżowanie we wtorek; Laktancjusz — w sobotę; Westcott — w czwartek; Kasjodor i Grzegorz z Tours — nie w piątek.

Trzej pierwsi Ewangeliści są równie jednoznaczni co do daty Ukrzyżowania. Umieszczają Ostatnią Wieczerzę czternastego dnia Nisan, co wynika z Mt 26,17–20, Mk 14,12–17 i Łk 22,7–14. Nie można też wątpić, że święty Jan zgadza się z Ewangelistami synoptycznymi w kwestii Ostatniej Wieczerzy i Ukrzyżowania. Wieczerza odbyła się „przed świętem Paschy” (J 13,1), tzn. 14 Nisan, co wynika z Mt 22,7–14. Wieczerza odbyła się „przed świętem Paschy” (J 13,1), tzn. 14 Nisan, gdyż dzień ofiarniczy był obliczany metodą rzymską (Jovino, 123 nn., 139 nn.).

Niektórzy uczniowie sądzili, że Judasz odszedł od stołu, ponieważ Jezus powiedział mu: „Kup, czego nam potrzeba na święto”, albo żeby dał coś ubogim (J 13,29). Gdyby Wieczerza odbywała się 13 Nisan, to przekonanie uczniów byłoby niezrozumiałe, gdyż Judasz mógłby dokonać zakupów i rozdać jałmużnę 14 Nisan; nie byłoby żadnego powodu, by wbiegał do miasta w środku nocy. W dniu Ukrzyżowania Chrystusa Żydzi „sami nie weszli do pretorium, aby się nie skalać, lecz aby móc spożyć Paschę” (J 18,28). Paschą, którą Żydzi chcieli spożyć, nie mógł być baranek paschalny spożywany 14 Nisan, gdyż skalanie wywołane wejściem do pretorium ustałoby o zachodzie słońca i nie przeszkodziłoby im w uczestnictwie w wieczerzy paschalnej. Paschą, o której myśleli Żydzi, musiały być ofiary świąteczne (chagiga), zwane też Paschą i spożywane 15 Nisan. Stąd ten fragment umieszcza śmierć Jezusa Chrystusa w piętnastym dniu Nisan.

Ponadto mówi się, że Jezus cierpiał i umarł „w dzień Przygotowania Paschy” albo po prostu „w dzień Przygotowania” (J 19,14.31); ponieważ „Przygotowanie” (paraskeuē) oznaczało piątek, wyrażenie to wskazuje na piątek, w którym przypadała Pascha, nie zaś na dzień przed Paschą. Wreszcie dzień następujący po Przygotowaniu, w którym umarł Jezus, jest nazwany „wielkim dniem szabatu” (J 19,31), bądź dla zaznaczenia, że przypadał w tygodniu paschalnym, bądź dla odróżnienia go od poprzedzającej Paschy — dnia mniejszego odpoczynku.

Chronologia relatywna

Żaden badacz życia Jezusa nie zakwestionuje chronologicznego porządku jego głównych działów: dzieciństwo, życie ukryte, życie publiczne, Męka, chwała. Porządek wydarzeń w ramach poszczególnych działów nie zawsze jest jednak bezsporny.

Dzieciństwo Jezusa

Historię dzieciństwa przekazują wyłącznie Pierwsza i Trzecia Ewangelia. Każdy z Ewangelistów ogranicza się do pięciu obrazów:

• Święty Mateusz opisuje narodzenie Jezusa, pokłon Mędrców, ucieczkę do Egiptu, rzeź Świętych Młodzianków i powrót do Nazaretu.
• Święty Łukasz przedstawia narodzenie, pokłon pasterzy, obrzezanie, oczyszczenie Dziewicy i powrót do Nazaretu.

Obaj Ewangeliści zgadzają się w pierwszym i ostatnim spośród swoich serii wydarzeń (ponadto wszyscy uczeni umieszczają narodzenie, pokłon pasterzy i obrzezanie przed przybyciem Mędrców), lecz jak pogodzić trzy pośrednie wydarzenia opisane przez świętego Mateusza z porządkiem świętego Łukasza? Wskazujemy kilka spośród wielu możliwości, jakie proponowano dla chronologicznego ułożenia tych faktów.

Możliwość pierwsza

Porządek ten zakłada, że albo oczyszczenie zostało odroczone poza czterdziesty dzień, co zdaje się przeczyć Łk 2,22 nn., albo że Jezus urodził się krótko przed śmiercią Heroda, tak że Święta Rodzina mogła powrócić z Egiptu w ciągu czterdziestu dni od narodzin. Tradycja nie zdaje się sprzyjać tak szybkiemu powrotowi.

Możliwość druga

Według tego porządku Mędrcy przybyli albo kilka dni przed oczyszczeniem, albo 6 stycznia; w żadnym jednak przypadku nie możemy zrozumieć, dlaczego Święta Rodzina miałaby złożyć ofiarę ubogich po przyjęciu darów od Mędrców. Co więcej, pierwszy Ewangelista sugeruje, że anioł ukazał się świętemu Józefowi wkrótce po odejściu Mędrców, a mało prawdopodobne jest, by Herod zwlekał długo z zasięgnięciem wiadomości o miejscu pobytu nowo narodzonego króla. Trudności nie usuwa umieszczenie pokłonu Mędrców w dniu poprzedzającym oczyszczenie; w takim przypadku jeszcze mniej prawdopodobne byłoby, żeby Święta Rodzina złożyła ofiarę ubogich.

Możliwość trzecia

Ponieważ Łk 2,39 zdaje się wykluczać umieszczenie pokłonu Mędrców między ofiarowaniem a powrotem do Nazaretu, są egzegeci, którzy umieścili przybycie Mędrców, ucieczkę do Egiptu, rzeź Młodzianków i powrót z Egiptu po wydarzeniach opisanych przez świętego Łukasza. Zgadzają się oni, że Święta Rodzina powróciła do Nazaretu po oczyszczeniu, a następnie opuściła Nazaret, by osiedlić się w Betlejem. Euzebiusz, Epifaniusz i niektórzy inni starożytni pisarze są skłonni umieszczać pokłon Mędrców około dwóch lat po narodzeniu Chrystusa; Papebroch i jego zwolennicy dopuszczają mniej więcej rok i trzynaście dni między narodzinami a przybyciem Mędrców; natomiast Patrizi zgadza się z tymi, którzy datują przybycie Mędrców na około dwa tygodnie po oczyszczeniu. Tekst Mt 2,1–2 trudno pozwala na przerwy dłuższe niż rok między oczyszczeniem a przybyciem Mędrców; opinia Patriziego wydaje się zadowalać wszystkie dane dostarczane przez Ewangelie, nie przecząc zarazem szczegółom dodawanym przez tradycję.

Życie ukryte Jezusa

To w odosobnieniu Nazaretu Jezus spędził największą część swego ziemskiego życia. Pisma natchnione są bardzo skąpe w informacjach o tym okresie: Łk 2,40–52; Mk 6,3; J 6,42; 7,15 to niemal jedyne miejsca odnoszące się do życia ukrytego.

Niektóre z nich dają ogólny obraz życia Chrystusa. „Dziecię zaś rosło i nabierało mocy, napełniając się mądrością, a łaska Boża spoczywała na Nim” — to krótkie podsumowanie lat następujących po powrocie Świętej Rodziny po obrzędowym oczyszczeniu w świątyni. „Jezus zaś czynił postępy w mądrości, w latach i w łasce u Boga i u ludzi” oraz „był im poddany” — to natchniony zarys życia Chrystusa w Nazarecie po ukończeniu przez Niego dwunastu lat.

„Gdy miał lat dwanaście”, Jezus towarzyszył rodzicom do Jerozolimy „według zwyczaju świątecznego”. Gdy wracali, „Jezus pozostał w Jerozolimie, a Jego rodzice o tym nie wiedzieli”. Po trzech dniach „odnaleźli Go w świątyni, gdzie siedział między nauczycielami, przysłuchiwał się im i zadawał pytania”. Przy tej okazji Jezus wypowiedział jedyne słowa, jakie przekazano nam z okresu Jego życia ukrytego: „Czemu Mnie szukaliście? Czy nie wiedzieliście, że powinienem być w tym, co należy do mego Ojca [lub: „w domu Ojca mego”]?”

Żydzi świadczą, że Jezus nie przeszedł kształcenia w szkołach rabinicznych: „Jakżeż On zna Pisma, skoro się nie uczył?” To samo pytanie zadają mieszkańcy Nazaretu, dodając: „Czy nie jest to cieśla?” Święty Justyn zaświadcza, że Jezus wyrabiał specjalnie „pługi i jarzma” (Contra Tryph., 88). Choć nie jest pewne, czy za czasów Jezusa w żydowskich wioskach istniały szkoły elementarne, z Ewangelii można wnioskować, że Jezus umiał czytać (Łk 4,16) i pisać (J 8,6). We wczesnym dzieciństwie musiał się nauczyć tak zwanego Szema (Pwt 6,4) oraz Hallelu, czyli Psalmów 113–118 (według numeracji hebrajskiej); musiał też być zaznajomiony z pozostałymi częściami Pism, zwłaszcza z Psalmami i Księgami Prorockimi, do których stale nawiązuje w swoim życiu publicznym. Twierdzi się również, że Palestyna za czasów Jezusa Chrystusa była praktycznie dwujęzyczna, tak że Chrystus musiał mówić po aramejsku i po grecku; wskazania na Jego znajomość hebrajskiego i łaciny są dość wątłe. Publiczne nauczanie Jezusa świadczy, że był wnikliwym obserwatorem widoków i dźwięków przyrody oraz zwyczajów wszystkich warstw ludzi — z nich bowiem czerpie zazwyczaj swoje porównania.

Podsumowując: życie ukryte Jezusa, trwające przez trzydzieści lat, jest czymś zupełnie innym niż to, czego należałoby oczekiwać w przypadku Osoby, której wyznawcy oddają cześć jako swemu Bogu i czczą jako Zbawiciela; jest to pośredni dowód wiarygodności przekazu ewangelicznego.

Życie publiczne Jezusa: jego długość

Chronologia życia publicznego nastręcza egzegecie wiele problemów; dotkniemy tu tylko dwóch: długości życia publicznego i następujących po sobie podróży, które ono obejmuje.

Istnieją dwa skrajne poglądy na temat czasu trwania działalności Jezusa: święty Ireneusz (Adv. haer., II, 22, 3–6) zdaje się sugerować okres piętnastu lat; sformułowania prorockie „rok zemsty”, „rok mojego odkupienia” (Iz 34,8; 63,4) skłoniły Klemensa Aleksandryjskiego, Juliusza Afrykanina, Filastrego, Hilariona i dwóch lub trzech innych pisarzy patrystycznych do przyznania na życie publiczne zaledwie jednego roku. Ta ostatnia opinia znalazła zwolenników wśród niektórych nowszych badaczy: von Soden np. broni jej w „Encyclopaedia Biblica” Cheyne’a. Lecz tekst Ewangelii domaga się dłuższego okresu. Ewangelia według świętego Jana wyraźnie wymienia trzy różne Paschy w historii działalności Chrystusa (J 2,13; 6,4; 11,55). Pierwsza z trzech następuje wkrótce po chrzcie Jezusa, ostatnia zbiega się z Jego Męką, tak że między tymi dwoma wydarzeniami musiały minąć co najmniej dwa lata, by znalazło się miejsce dla Paschy wymienionej w J 6,4. Westcott i Hort pomijają wyrażenie „Pascha” w J 6,4, by zamknąć działalność Jezusa w jednym roku; jednak wszystkie rękopisy, przekłady i niemal wszyscy Ojcowie poświadczają lekcję „Ēn de eggys to pascha hē heortē tōn Ioudaiōn”: „A była blisko Pascha, święto żydowskie”. Wszystko przemawia zatem jak dotąd za poglądem tych pisarzy i nowszych komentatorów, którzy przedłużają okres działalności Chrystusa nieco ponad dwa lata.

Porównanie Ewangelii według świętego Jana z Ewangelistami synoptycznymi zdaje się jednak wprowadzać do życia publicznego Chrystusa jeszcze jedną Paschę, zaznaczoną w Czwartej Ewangelii. J 4,45 opowiada o powrocie Jezusa do Galilei po pierwszej Passze Jego życia publicznego w Jerozolimie, a to samo wydarzenie relacjonują Mk 1,14 i Łk 4,14. Pascha wymieniona w J 6,4 ma swój odpowiednik w „zielonej trawie” Mk 6,39 i w rozmnożeniu chleba opisanym w Łk 9,12 nn. Zrywanie kłosów zbóż, o którym mowa w Mk 2,23 i Łk 6,1, zakłada jednak jeszcze jeden okres paschalny między Paschami wyraźnie wspomnianymi w J 2,13 i 6,4. Wynika stąd, że życie publiczne Jezusa musiało obejmować cztery Paschy i trwało przeto trzy lata i kilka miesięcy. Choć Czwarta Ewangelia nie zaznacza tej czwartej Paschy tak wyraźnie jak pozostałe trzy, nie milczy na ten temat zupełnie. „Święto żydowskie” wymienione w J 5,1 różni komentatorzy utożsamiali z Pięćdziesiątnicą, Świętem Namiotów, Świętem Przebłagania, Nowym Miesiącem, Purim lub Świętem Poświęcenia; inni otwarcie przyznają, że nie potrafią ustalić, które żydowskie święto jest tu miane na myśli. Niemal wszystkie trudności znikną, jeśli to święto uzna się za Paschę, jak zdają się wymagać zarówno tekst (heortē), jak i J 4,35 (por. Dublin Review, XXIII, 351 nn.).

Życie publiczne Jezusa: Jego podróże

Podróże odbyte w czasie życia publicznego można podzielić na dziewięć grup: pierwsze sześć dokonywało się głównie w Galilei i miało Kafarnaum za punkt centralny; ostatnie trzy prowadzą Jezusa do Judei bez wyraźnego centrum. Nie możemy wchodzić w sporne kwestie związane z poszczególnymi wydarzeniami w ramach tych grup.

Podróż pierwsza
Grudzień 778 A.U.C. — wiosna 779. (Por. J 1,2; Mt 3–4; Mk 1; Łk 3–4)

Jezus opuszcza ukryte życie w Nazarecie i udaje się do Betanii za Jordanem, gdzie zostaje ochrzczony przez Jana i otrzymuje pierwsze świadectwo Chrzciciela o swojej Bożej misji. Następnie udaje się na pustynię judzką, gdzie przez czterdzieści dni pości i jest kuszony przez diabła. Potem przebywa w pobliżu miejsca działalności Chrzciciela i otrzymuje od niego drugie i trzecie świadectwo; tu też zdobywa pierwszych uczniów, z którymi wyrusza na wesele w Kanie Galilejskiej, gdzie dokonuje pierwszego cudu. Wreszcie przenosi swą siedzibę — o ile można mówić o stałej siedzibie w czasie Jego życia publicznego — do Kafarnaum, jednego z głównych szlaków handlowych i komunikacyjnych Galilei.

Podróż druga
Pascha 779 A.U.C. — około Pięćdziesiątnicy 780. (Por. J 2–5; Mk 1–3; Łk 4–7; Mt 4–9)

Jezus udaje się z Kafarnaum do Jerozolimy na święto Paschy; tu wypędza kupujących i sprzedających ze świątyni i jest przesłuchiwany przez władze żydowskie. Wielu uwierzyło w Jezusa, a Nikodem przyszedł z Nim rozmawiać w nocy. Po dniach świątecznych pozostał w Judei aż do następnego grudnia; w tym czasie otrzymał czwarte świadectwo od Jana, który chrzcił w Ainon. Gdy Chrzciciel został uwięziony w Macheroncie, Jezus wrócił do Galilei przez Samarię, gdzie spotkał Samarytankę przy studni Jakuba koło Sychar; zatrzymał się tam dwa dni i wielu uwierzyło w Niego.

Niedługo po powrocie do Galilei Jezus jest znów w Kanie, gdzie wysłuchuje prośby człowieka błagającego o uzdrowienie umierającego syna w Kafarnaum. Odrzucenie Jezusa przez mieszkańców Nazaretu — czy to w tym czasie, jak sugeruje święty Łukasz, czy w późniejszym, jak zdaje się wymagać święty Marek, czy znów zarówno teraz, jak i około ośmiu miesięcy później — jest problemem egzegetycznym, którego nie możemy tu rozstrzygnąć. W każdym razie wkrótce potem Jezus działa bardzo intensywnie w Kafarnaum: naucza i uzdrawia chorych — między innymi teściową Piotra i opętanego. Przy tej okazji powołał Piotra i Andrzeja, Jakuba i Jana. Następuje wyprawa misyjna przez Galileę, podczas której Jezus uzdrowi trędowatego; wkrótce znów naucza w Kafarnaum i otacza Go taki tłum, że paralityka trzeba spuścić przez dach, by dotrzeć do Świętej Obecności. Po powołaniu Mateusza do grona Apostołów Jezus uda się do Jerozolimy na drugą Paschę w swoim życiu publicznym; wtedy właśnie uzdrawia człowieka chorego od trzydziestu ośmiu lat przy sadzawce w Jerozolimie. Oskarżenie o naruszenie szabatu i odpowiedź Chrystusa były naturalną konsekwencją tego cudu. To samo oskarżenie powtarza się wkrótce po Passze: Jezus powrócił do Galilei, a uczniowie zrywali dojrzałe kłosy na polach. Sprawa zaostrzył się w niedalekiej przyszłości: Jezus wrócił do Kafarnaum i tam w szabat uzdrowił człowieka z uschłą ręką. Faryzeusze łączą się teraz z Herodianami, by „Go zgubić”. Jezus wycofuje się najpierw nad Jezioro Galilejskie, gdzie naucza i dokonuje licznych cudów; potem udaje się na Górę Błogosławieństw, gdzie modli się przez noc, rano wybiera Dwunastu Apostołów i wygłasza Kazanie na Górze. Powraca do Kafarnaum modlitwie setnika, który prosi i otrzymuje uzdrowienie swego sługi.

Podróż trzecia
Około Pięćdziesiątnicy 780 A.U.C. — jesień 780. (Por. Łk 7–8; Mk 3–4; Mt 4, 8–9, 12–13)

Jezus odbywa kolejną wyprawę misyjną przez Galileę; wskrzesza syna wdowy z Nain i niedługo potem przyjmuje posłańców wysłanych przez Jana z jego więzienia w Macheroncie. Następuje scena miłosiernego przyjęcia grzesznej kobiety, która namaszcza nogi Pana spoczywającego przy stole w Magdali lub być może w Kafarnaum; podczas pozostałej części wyprawy misyjnej towarzyszy Jezusowi gromadka pobożnych kobiet usługujących Apostołom. Po powrocie do Kafarnaum Jezus wypędza niemego ducha, jest oskarżany przez faryzeuszy o wyrzucanie demonów mocą władcy demonów i spotyka się ze sprzeciwem krewnych. Oddaliwszy się nad jezioro, głosi to, co można by nazwać „Kazaniem nad jeziorem” — siedem przypowieści.

Podróż czwarta
Jesień 780 A.U.C. — około Paschy 781. (Por. Łk 8–9; Mk 4–6; Mt 8–10, 13–14)

Po trudnym dniu posługi w mieście Kafarnaum i nad jeziorem Jezus przeprawia się z Apostołami na drugi brzeg. Gdy zaskakuje ich wielka burza, przestraszeni Apostołowie budzą śpiącego Mistrza, który rozkazuje wiatrom i falom. Nad ranem docierają do ziemi Gerazeńczyków, po wschodniej stronie jeziora, gdzie Jezus spotyka dwóch opętanych. Wypędza złe duchy, zezwalając im jednak wejść w stado świń. Zwierzęta toną w jeziorze, a przestraszeni mieszkańcy proszą Jezusa, by ich opuścił. Po powrocie do Kafarnaum uzdrawia kobietę, która dotknęła frędzli Jego płaszcza, wskrzesza córkę Jaira i przywraca wzrok dwom niewidomym. Druga Ewangelia umieszcza tu ostatnią wizytę Chrystusa w Nazarecie i odrzucenie Go przez tamtejszych mieszkańców. Następuje działalność Apostołów posłanych po dwóch, podczas gdy Jezus sam odbywa kolejną wyprawę misyjną przez Galileę. Zdaje się, że śmierć Jana Chrzciciela spowodowała powrót Apostołów i zgromadzenie się wokół Mistrza w Kafarnaum. Jakkolwiek przygnębiające było to wydarzenie, nie osłabiło entuzjazmu Apostołów z powodu ich sukcesów.

Podróż piąta
Wiosna 781 A.U.C. (Por. J 6; Łk 9; Mk 6; Mt 14)

Jezus zaprasza Apostołów, zmęczonych pracą misyjną, by odpoczęli. Przeprawiają się przez północną część Jeziora Galilejskiego, lecz zamiast upragnionej samotności napotykają tłumy ludzi, którzy uprzedzili ich drogą lądową lub łodzią i pragnęli nauki. Jezus nauczał ich przez cały dzień i pod wieczór nie chciał odprawiać ich głodnych. Miał do dyspozycji tylko pięć chlebów i dwie ryby; po Jego błogosławieństwie te skromne zapasy zaspokoiły głód pięciu tysięcy mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci, a resztki napełniły dwanaście koszów. Jezus odsyła Apostołów do łodzi i wymknął się entuzjastycznym tłumom, które chciały Go obwołać królem, na górę, gdzie modlił się do późnej nocy. Tymczasem Apostołowie zmagali się z przeciwnym wiatrem aż do czwartej straży nocnej, gdy ujrzeli Jezusa kroczącego po wodzie. Apostołowie najpierw się trwożą, a potem rozpoznają Jezusa; Piotr kroczy po wodzie, dopóki starczy mu wiary; burza ustaje, gdy Jezus wsiada do łodzi. Następnego dnia Jezus i Apostołowie przybywa do Kafarnaum, gdzie mówi do zgromadzonych o Chlebie życia i zapowiada Najświętszą Eucharystię; w efekcie część Jego zwolenników Go opuszcza, podczas gdy wiara prawdziwych uczniów się umacnia.

Podróż szósta
Około maja 781 A.U.C. — wrzesień 781. (Por. Łk 9; Mk 7–9; Mt 14–18; J 7)

Być może wrogość wzbudzona przez mowę eucharystyczną Jezusa w Kafarnaum sprawiła, że podjął On teraz rozleglejszą wyprawę misyjną niż w poprzednich latach. Przechodząc przez okolice Genezaret, wyraził swoje niezadowolenie z faryzejskich praktyk rytualnej czystości. Na ziemiach Tyru i Sydonu wyrzucił demona z córki Syrofenicjanki. Stamtąd Jezus udał się najpierw ku północy, potem ku wschodowi, a następnie na południowy wschód przez północną część Dekapolu — prawdopodobnie u stóp Libanu — aż dotarł do wschodniej części Galilei. W Dekapolu Jezus uzdrowił głuchoniemego, stosując bardziej rozbudowane obrzędy niż przy poprzednich cudach; we wschodniej Galilei, prawdopodobnie niedaleko Dalmanuty i Magadanu, nakarmił cztery tysiące mężczyzn, nie licząc dzieci i kobiet, siedmioma chlebami i kilkoma rybami; pozostałości napełniły siedem koszów. Tłumy słuchały przez trzy dni nauki Jezusa, zanim dokonał cudu. Mimo licznych uzdrowień — niewidomych, niemych, chromych, kalekich i wielu innych — faryzeusze i saduceusze prosili Go, by dał im znak z nieba, wystawiając Go na próbę. Zapowiedział im znak Jonasza proroka. Po przeprawieniu się przez jezioro ostrzegł Apostołów przed kwasem faryzeuszy; następnie przeszli przez Betsaidę Julias, gdzie Jezus przywrócił wzrok niewidomemu. Potem Jezus jest w okolicach Cezarei Filipowej, gdzie Piotr wyznaje wiarę w Chrystusa, Syna Boga żywego, i ze swej strony otrzymuje od Jezusa obietnicę władzy kluczy. Tu Jezus przepowiada swoją Mękę i mniej więcej tydzień później przemienia się wobec Piotra, Jakuba i Jana — prawdopodobnie na szczycie góry Tabor. Schodząc z góry, Jezus wypędza niemego ducha, którego Jego uczniowie nie mogli wyrzucić. Wracając do Kafarnaum, Jezus po raz drugi przepowiada swoją Mękę, a w mieście płaci podatek świątynny za siebie i Piotra. Wywołuje to dyskusję o tym, kto jest największy w królestwie niebieskim, i mowy z nią związane. Wreszcie Jezus odmawia braciom prośbie o jawne udanie się na Święto Namiotów do Jerozolimy.

Podróż siódma
Wrzesień 781 A.U.C. — grudzień 781. (Por. Łk 9–13; Mk 10; Mt 6–8, 10–12, 24; J 7–10)

Jezus „postanowił udać się do Jerozolimy” i ponieważ Samarytanie odmówili Mu gościny, musiał skierować się na wschód od Jordanu. Będąc jeszcze w Galilei, odrzucił propozycje uczniowstwa od kilku kandydatów połowicznych; mniej więcej w tym samym czasie wysłał siedemdziesięciu dwóch innych, po dwóch, przed swoim obliczem do każdego miasta i miejscowości, dokąd sam miał przybyć. Prawdopodobnie w dolnej części Perei siedemdziesięciu dwóch powróciło z radością, ciesząc się z cudownej mocy, jaką wykonywali. W pobliżu Jerycha Jezus odpowiedział na pytanie uczonego w Prawie: „Kto jest moim bliźnim?” — przypowieścią o dobrym Samarytaninie. Następnie Jezus gościny Marii i Marty, gdzie oświadcza, że Maria wybrała dobrą cząstkę. Z Betanii udał się do Jerozolimy na Święto Namiotów, gdzie wdał się w spory z Żydami. Uczeni w Piśmie i faryzeusze próbowali pochwycić Go na słowie, prosząc, by wydał wyrok w sprawie kobiety przyłapanej na cudzołóstwie. Gdy Jezus uniknął tej pułapki, kontynuował dysputy z wrogimi Żydami. Wrogość wzrosła, gdy Jezus w szabat przywrócił wzrok niewidomemu. Jezus zdaje się kończyć swój pobyt w Jerozolimie piękną mową o Dobrym Pasterzu. Nieco później naucza Apostołów modlitwy „Ojcze nasz”, prawdopodobnie gdzieś na Górze Oliwnej. Podczas następnej wyprawy misyjnej przez Judeę i Pereę broni się przed zarzutami faryzeuszy i wytyka im hipokryzję. W tej samej podróży Jezus przestrzega przed obłudą, chciwością i troską o dobra doczesne; napomina do czujności, cierpliwości w przeciwnościach i pokuty. Mniej więcej w tym czasie uzdrawia też kobietę cierpiącą na ducha niemocy.

Podróż ósma
Grudzień 781 A.U.C. — luty 782. (Por. Łk 13–17; J 10–11)

Święto Poświęcenia Świątyni sprowadziło Jezusa z powrotem do Jerozolimy i wywołało kolejną dyskusję z Żydami. Następuje kolejna wyprawa misyjna przez Pereę, podczas której Jezus wyjaśnia szereg ważnych kwestii doktrynalnych: liczbę wybranych, wybór miejsca przy stole, gości godnych zaproszenia, przypowieść o wielkiej uczcie, wytrwałość w służbie Bożej, przypowieści o stu owcach, o zaginionej drachmie i synu marnotrawnym, o nieuczciwym rządcy, o bogaczu i Łazarzu, o nieużytecznym słudze; ponadto mówi o obowiązku braterskiego upomnienia i skuteczności wiary. W tym też czasie faryzeusze starają się nastraszyć Jezusa groźbą prześladowania ze strony Heroda; Jezus zaś uzdrawia człowieka chorego na wodną puchlinę w szabat, przy stole w domu pewnego przywódcy faryzeuszów. W końcu Maria i Marta posyłają posłańców do Jezusa z prośbą, by przyszedł i uzdrowił ich brata Łazarza; Jezus przyszedł po dwóch dniach i wskrzesił przyjaciela, który był już kilka dni w grobie. Żydzi rozgorzali gniewem na ten cud i postanowili, że Jezus musi umrzeć za naród. Dlatego Jezus usunął się „do krainy w pobliżu pustyni, do miasta zwanego Efraim”.

Podróż dziewiąta
Luty 782 A.U.C. — Pascha 782. (Por. Łk 17–22; Mk 10, 14; Mt 19–26; J 11–12)

Ta ostatnia podróż prowadzi Jezusa z Efraim ku północy przez Samarię, potem ku wschodowi wzdłuż granicy Galilei do Perei, a następnie na południe przez Pereę, na zachód przez Jordan, przez Jerycho, Betanię na Górze Oliwnej, Betfage i wreszcie do Jerozolimy. Podczas najbardziej północnej części trasy Jezus uzdrawia dziesięciu trędowatych; nieco później odpowiada na pytania faryzeuszy dotyczące królestwa Bożego. Następnie podkreśla konieczność wytrwałej modlitwy, podając przypowieść o niesprawiedliwym sędzi; tu też należą: przypowieść o faryzeuszu i celniku, mowa o małżeństwie, o stosunku Kościoła wobec dzieci, o właściwym używaniu bogactw — na przykładzie bogatego młodzieńca — oraz przypowieść o robotnikach w winnicy. Ruszając w stronę Jerozolimy, Jezus po raz trzeci przepowiada swoją Mękę; Jakub i Jan zdradzają swoje ambicje, lecz pouczani są o właściwej mierze wielkości w Kościele. W Jerychu Jezus uzdrawia dwóch niewidomych i przyjmuje nawrócenie celnika Zacheusza; tu też podaje przypowieść o minach powierzonych przez pana sługom.

Na sześć dni przed Paschą Jezus jest w Betanii na Górze Oliwnej jako gość Szymona Trędowatego; Maria namaszcza Jego nogi, a uczniowie, za poduszczeniem Judasza, oburzają się na to pozorne marnotrawstwo olejku. W Betanii gromadzi się wielki tłum — nie tylko po to, by zobaczyć Jezusa, lecz także Łazarza; dlatego arcykapłani myślą o zabiciu również Łazarza. Następnego dnia Jezus uroczyście wjeżdża do Jerozolimy i jest przyjmowany okrzykami „Hosanna” przez wszystkie warstwy ludu. Po południu spotyka grupę pogan na dziedzińcu świątyni. W poniedziałek rano Jezus przeklina bezowocne drzewo figowe i wypędza kupujących i sprzedających ze świątyni. We wtorek zdumienie uczniów na widok nagłego uschnięcia drzewa figowego staje się okazją do pouczenia Mistrza o skuteczności wiary. Jezus odpowiada na pytania przeciwników dotyczące Jego władzy; następnie podaje przypowieść o dwóch synach, o przewrotnych dzierżawcach i o uczcie weselnej. Następują trzy kolejne pułapki: politycy pytają, czy wolno płacić podatek Cezarowi; szydercy pytają, żoną którego z kolei mężów będzie po zmartwychwstaniu kobieta, która miała ich wielu; uczeni w Piśmie pytają: „Które przykazanie jest pierwsze ze wszystkich?” Jezus z kolei stawia Żydom swoje ostatnie pytanie: „Co sądzicie o Mesjaszu? Czyim jest synem?” Następuje ośmiokrotne „biada” przeciw uczonym w Piśmie i faryzeuszom oraz zapowiedź kary dla Jerozolimy. Ostatnie słowa Chrystusa w świątyni były wyrazem pochwały dla ubogiej wdowy, która złożyła ofiarę z dwóch groszy mimo swojej nędzy. Jezus kończył ten dzień przepowiedniami o zburzeniu Jerozolimy, swoim powtórnym przyjściu i przyszłym sądzie; przepowiednie te są przerwane przypowieścią o dziesięciu pannach i o talentach. W środę Jezus po raz kolejny przepowiada swoją Mękę; prawdopodobnie tego samego dnia Judasz zawarł z Żydami układ o wydaniu Jezusa.

Męka Jezusa: jej przygotowanie

Historia Męki Chrystusa obejmuje trzy części: przygotowanie do Męki, proces Jezusa i Jego śmierć.

Jezus przygotowuje uczniów na Mękę, sam przygotowuje się na próbę, a Jego wrogowie przygotowują się do zgładzenia Jezusa.

Przygotowanie Apostołów

Jezus przygotowuje Apostołów na Mękę przez spożycie baranka paschalnego, ustanowienie Najświętszej Eucharystii, towarzyszące temu obrzędy oraz obszerne mowy wygłoszone w czasie Ostatniej Wieczerzy i po niej. Szczególną uwagę należy zwrócić na przepowiednie Męki, zdrady przez jednego z Apostołów i zaparcia przez drugiego. Piotr, Jakub i Jan są przygotowywani w szczególniejszy sposób przez udział w boleści Jezusa na Górze Oliwnej.

Przygotowanie Jezusa

Jezus musiał znajdować pośrednie przygotowanie we wszystkim, co czynił i mówił, by wzmocnić Apostołów. Lecz przygotowanie właściwie Jego własne polegało na modlitwie w grocie Jego Konania, gdzie anioł przyszedł, by Go wzmocnić. Sen ulubionych Apostołów podczas godzin Jego gorzkiej walki musiał też przygotować Go na całkowite opuszczenie, które miało wkrótce nastąpić.

Przygotowanie wrogów

Judasz opuszcza Mistrza w czasie Ostatniej Wieczerzy. Arcykapłani i faryzeusze pospiesznie zbierają oddział kohorty rzymskiej stacjonującej w twierdzy Antonia, żydowską straż świątynną i urzędników świątyni. Dołącza do nich szereg sług i domowników arcykapłana oraz różnorodny tłum fanatyków z lampami i pochodniami, z mieczami i kijami, którzy mają działać pod wodzą Judasza. Pojmali Chrystusa, związali Go i zaprowadzili do domu arcykapłana.

Męka Jezusa: proces

Jezus był sądzony najpierw przed trybunałem kościelnym, a następnie przed trybunałem cywilnym.

Przed sądem kościelnym

Proces kościelny obejmuje pojawienie się Chrystusa przed Annaszem, przed Kajfaszem i ponownie przed Kajfaszem, który zdaje się pełnić w każdym przypadku rolę przewodniczącego Sanhedrynu. Sąd żydowski uznał Jezusa winnym bluźnierstwa i skazał Go na śmierć, choć jego postępowanie było nielegalne z więcej niż jednego punktu widzenia. W czasie procesu doszło do potrójnego zaparcia się Jezusa przez Piotra; Jezusa znieważano i wyśmiewano, zwłaszcza między drugim a trzecim posiedzeniem; a po ostatecznym skazaniu Judasz popadł w rozpacz i zginął tragicznie.

Przed sądem cywilnym

Proces cywilny obejmował trzy posiedzenia: pierwsze przed Piłatem, drugie przed Herodem, trzecie ponownie przed Piłatem.

Przed trybunałem Piłata Jezus nie jest oskarżony o bluźnierstwo, lecz o podburzanie ludu, zabranianie płacenia podatku Cezarowi i roszczenie do godności Chrystusa-króla. Piłat pomija dwa pierwsze zarzuty; trzeci uznaje za nieszkodliwy, gdy dostrzega, że Jezus nie rości sobie władzy królewskiej w rzymskim znaczeniu tego słowa.

By jednak nie narażać się na niełaskę przywódców żydowskich, namiestnik rzymski odsyła więźnia do Heroda. Ponieważ Jezus nie zaspokajał ciekawości Heroda, tetrarch Galilei i jego dworzanie urągają Mu i odsyłają Go z powrotem do Piłata.

Prokurator rzymski po raz drugi ogłasza więźnia niewinnym, lecz zamiast Go uwolnić, daje ludowi do wyboru: Jezusa albo Barabasza jako paschalne ułaskawienie. Piłat po raz trzeci ogłasza niewinność Jezusa z bardziej uroczystym gestem umycia rąk; uciekł się też do trzeciego zabiegu, by uwolnić się od ciężaru wydania niesprawiedliwego wyroku na więźnia. Kazał Go ubiczować, niszcząc w ten sposób, na ile to było w ludzkiej mocy, wszelką nadzieję, że Jezus mógłby kiedykolwiek osiągnąć godność królewską. Lecz i ten chwyt się nie powiódł, i Piłat pozwolił, by jego polityczne ambicje wzięły górę nad poczuciem oczywistej sprawiedliwości; skazał Jezusa na ukrzyżowanie.

Męka Jezusa: Jego śmierć

Jezus dźwigał swój Krzyż na miejsce stracenia. Szymon z Cyreny zostaje zmuszony do pomocy w niesieniu ciężkiego brzemienia. W drodze Jezus przemawia ostatni raz do płaczących kobiet, które współczują Jego cierpieniu. Jest przybity do Krzyża, Jego szaty są podzielone, a nad Jego głową umieszczony napis. Gdy wrogowie szydzą z Niego, wymawia znane „Siedem Słów”. Z dwóch łotrów ukrzyżowanych razem z Jezusem jeden się nawrócił, drugi umarł bez pokuty. Słońce się zaćmiło, a Jezus oddał ducha w ręce swojego Ojca. Zasłona świątyni rozdarła się na dwie części, ziemia zadrżała, skały się rozpadły i wiele ciał świętych, którzy zasnęli, powstało i ukazało się wielu. Setnik rzymski zaświadczył, że Jezus był prawdziwie Synem Bożym. Serce Jezusa zostało przebite, by upewnić się o Jego śmierci. Święte Ciało zostało zdjęte z Krzyża przez Józefa z Arymatei i Nikodema, złożone w nowym grobie Józefa — i zbliżał się szabat.

Chwała Jezusa

Po złożeniu Jezusa do grobu święte niewiasty powróciły i przygotowały wonności i olejki. Następnego dnia arcykapłani i faryzeusze zabezpieczyli grób strażą i opieczętowali kamień. Gdy minął szabat, święte niewiasty przyniosły wonności, by namaścić Jezusa. Lecz Jezus zmartwychwstał wczesnym rankiem pierwszego dnia tygodnia: nastało wielkie trzęsienie ziemi, anioł zstąpił z nieba i odwalił kamień. Strażnicy przerazili się i stali się jak martwi. Przybywszy do grobu, święte niewiasty zastały grób pusty; Maria Magdalena pobiegła powiedzieć Apostołom, Piotrowi i Janowi, podczas gdy pozostałe kobiety otrzymały od anioła wieść, że Pan zmartwychwstał. Piotr i Jan spieszą do grobu i zastają wszystko tak, jak opowiadała Magdalena. Magdalena również wraca i płacząc przy grobie, spotyka zmartwychwstałego Zbawiciela, który jej się ukazuje i mówi do niej. Tego samego dnia Jezus ukazał się pozostałym świętym niewiastom, Piotrowi, dwóm uczniom w drodze do Emaus i wszystkim Apostołom z wyjątkiem Tomasza. Tydzień później ukazał się wszystkim Apostołom, również Tomaszowi; później jeszcze ukazał się w Galilei nad Jeziorem Genezaret siedmiu uczniom, na górze w Galilei tłumowi uczniów, Jakubowi i wreszcie uczniom na Górze Oliwnej, skąd wstąpił do nieba. Te ukazania się nie wyczerpują jednak przekazu Ewangelii, według której Jezus dał wiele przekonujących dowodów, że żyje po swojej Męce, przez czterdzieści dni ukazując się uczniom i mówiąc o królestwie Bożym.

Przekład z The Catholic Encyclopedia. Vol. 8. New York: Robert Appleton Company, 1910.