Baltazar

(W Septuagincie: Baltasár.)

Baltazar jest grecko-łacińską formą imienia Belszassar, będącego hebrajskim odpowiednikiem akadyjskiego Bel-sarra-usur, co znaczy: „Niech Bel strzeże króla”. Bel był naczelnym i tytularnym bogiem Babilonu. W Dn 5 Baltazar przedstawiony jest jako syn Nabuchodonozora i ostatni król Babilonu. Opisano tam, jak miasto zostało zdobyte — przez Medów pod wodzą Dariusza, jak wynikałoby z Dn 5,18–19 — podczas gdy król wydawał wystawną ucztę swoim dostojnikom. Sam król zginął. Narrator informuje nas ponadto, że naczynia świątynne, które Nabuchodonozor zabrał z Jerozolimy, zostały wówczas zbezczeszczone. Na rozkaz króla Baltazara używano ich podczas biesiady, a jego żony i nałożnice piły z nich. W środku hulanek ujrzano rękę piszącą na ścianie tajemnicze słowa: Mane, Thecel, Fares (Mene, Tekel, Peres). Zwołani doradcy i magowie króla nie potrafią wyjaśnić pisma. Wówczas królowa wchodzi do sali biesiadnej i sugeruje, by wezwano Daniela. Daniel odczytuje i wyjaśnia słowa: dni królestwa zostały policzone; król został zważony na wadze i okazał się zbyt lekki; jego królestwo zostanie oddane Medom i Persom.

W relacji Herodota o zdobyciu Babilonu przez Persów pod wodzą Cyrusa jako ostatni król Babilonu wymieniony jest Labynit II, syn Labynita I i Nitokris. Powszechnie przyjmuje się, że Labynit jest zniekształconą formą imienia Nabonid. Herodot wspomina ponadto, że Cyrus, po oblężeniu miasta, wkroczył do niego korytem Eufratu, odprowadziwszy jego wody, oraz że zdobycie nastąpiło, gdy Babilończycy ucztowali (Herod., I, 188–191). Ksenofont wzmiankuje również oblężenie, odprowadzenie wód Eufratu i ucztę. Nie podaje imienia króla, lecz przypisuje mu przydomek „bezbożny”, ànódios. Według niego król stawiał dzielny opór, broniąc się mieczem, lecz został pokonany i zabity przez Gobriasa i Gadatasa, dwóch wodzów Cyrusa (Cyrop., VII, 5). Chaldejski kapłan Berosus wymienia Nabonida jako ostatniego króla Babilonu i mówi, że miasto zostało zdobyte w siedemnastym roku jego panowania. Informuje nas ponadto, że Nabonid wyruszył na czele wojska, by stawić czoło Cyrusowi, stoczył bitwę, poniósł klęskę i zbiegł do Borsippy. W tym mieście był oblegany i zmuszony do poddania się. Darowano mu życie i wyznaczono mu siedzibę w Karmanii. (Prof. C. P. Tiele, Babylonisch-Assyrische Gesch., 479; Euseb., Præp. Ev., IX, 41; tenże, Chron., I, 10, 3.) Józef Flawiusz trzyma się relacji biblijnej. Zauważa, że Baltazar był przez Babilończyków nazywany Naboandelusem — ewidentnie zniekształconą formą imienia Nabonid — i określa królową jako babkę (ἡ μάμμη) króla. Podąża za Septuagintą, przyjmując, że nagrodą obiecaną Danielowi była jedna trzecia królestwa, a nie tytuł trzeciego zarządcy królestwa. Tradycja rabiniczna nie zachowała niczego wartościowego z punktu widzenia historycznego.

Inskrypcje klinowe rzuciły nowe światło na osobę Baltazara i zdobycie Babilonu. Na pierwszym miejscu należy wymienić inskrypcję Nabonida zawierającą modlitwę za jego syna: „A co do Bel-sarra-asura, mego najstarszego syna, owocu mego ciała — utrwal mocno w jego sercu bojaźń przed twą wielką boskością, by nigdy nie popadł w grzech” (Records of the Past, V, 148). Powszechnie przyjmuje się, że Bel-sarra-usur to ta sama osoba co Belszassar, czyli Baltazar. Dr Strassmaier opublikował trzy inskrypcje wzmiankujące pewne transakcje handlowe Bel-sarra-usura: wynajem domu, zakup wełny i pożyczka pieniędzy. Datowane są odpowiednio na rok piąty, jedenasty i dwunasty panowania Nabonida. Większe znaczenie ma tabliczka analityczna, na której wyryto inskrypcję Cyrusa streszczającą najważniejsze wydarzenia panowania Nabonida i przyczyny prowadzące do podboju Babilonu. Pierwsza część tabliczki stwierdza, że w szóstym roku panowania Nabonida Astyages (Istuvegu) został pokonany przez Cyrusa oraz że od roku siódmego do jedenastego Nabonid przebywał w Tema (zachodnim przedmieściu Babilonu), podczas gdy syn króla był z wojskiem w Akadzie, czyli Północnej Babilonii. Następuje luka spowodowana uszkodzeniem tabliczki. W drugiej części inskrypcji znajdujemy samego Nabonida na czele wojska w Akadzie koło Sippar. Opisywane wydarzenia przypadają na siedemnasty, czyli ostatni rok panowania króla: „W miesiącu Tammuz [czerwiec] Cyrus stoczył bitwę z wojskiem Akkadu. Ludzie Akkadu wybuchli buntem. 14. dnia garnizon Sippar został zdobyty bez walki. Nabonid ucieka. 16. dnia Gobrias, namiestnik Gutium [Kurdystanu], i wojsko Cyrusa wkroczyły do Babilonu bez walki. Potem bierze Nabonida i zakuwa go w kajdany w Babilonie. 3. dnia Marcheszwan [październik] Cyrus wkroczył do Babilonu” (Sayce, Fresh Light from the Ancient Monuments; Pinches, Capture of Babylon). Oprócz tej tabliczki dysponujemy cylindrem Cyrusa opublikowanym przez Sir Henry’ego Rawlinsona w 1880 r. Cyrus chwali swoje militarne dokonania i przypisuje swoje zwycięstwo interwencji bogów. Nabonid naraził się na ich gniew, usuwając ich posągi z lokalnych sanktuariów i przewożąc je do Babilonu.

Porównując inskrypcje z innymi relacjami, stwierdzamy, że zasadniczo zgadzają się one ze świadectwem Berosusa, lecz w istotny sposób różnią od tego, co zapisali Herodot, Ksenofont i Księga Daniela. (1) Inskrypcje nie wspominają o oblężeniu Babilonu, o którym mówią Herodot i Ksenofont. Cyrus mówi, że jego wódz Gobrias zajął miasto „bez walki”. (2) Ostatnim królem Babilonu był Nabonid (555–538 przed Chr.), a nie Baltazar, jak podaje Księga Daniela. Baltazar, czyli Bel-sarra-usur, był synem Nabonida. Ani Nabonid, ani Baltazar nie byli synem ani potomkiem Nabuchodonozora. Nabonid był synem Nebo-baladhsu-ik-bi i uzurpatorem tronu. Dynastia Nabuchodonozora wygasła na Ewil-Merodaku, który został zamordowany przez Nergal-szaresera, męża swojej siostry. Spór wywołany tymi rozbieżnościami między szkołą konserwatywną a nowoczesną nie dobiegł jeszcze końca. Uczeni szkoły pierwszej nadal podtrzymują historyczną wiarygodność Księgi Daniela i z wielką pomysłowością wyjaśniają domniemane sprzeczności. Przyjmują, że Baltazar był współrządcą ojca i że jako regent książęcy lub ko-regent mógł być określany władzą i rangą królewską. Na poparcie tej hipotezy powołują się na obietnicę Baltazara, że uczyni Daniela „trzecim zarządcą” (wersja Douaya: „trzecim księciem”) w królestwie, wnioskując stąd, że on sam był drugim. Prof. R. D. Wilson z Princeton twierdzi, że noszenie przez Baltazara tytułu „króla” było zgodne z ówczasnym zwyczajem (Princeton Theol. Rev., 1904, kwiecień, lipiec; 1905, styczeń, kwiecień). Drugą rozbieżność, mianowicie że Nabuchodonozor jest nazywany ojcem Baltazara (Dn 5,2.11.18), wyjaśniają albo biorąc słowo „ojciec” w szerszym sensie poprzednika, albo hipotezą, że Baltazar był jego potomkiem po kądzieli.

Szkoła krytyków odrzuca natomiast te wyjaśnienia. Argumentuje, że Baltazar — podobnie jak Nabuchodonozor — jest ukazany w Księdze Daniela jako jedyny i najwyższy władca państwa. Choć w pełni dopuszcza możliwość, że Baltazar pełnił funkcję regenta, nie znajduje dla tego potwierdzenia ani u autorów klasycznych, ani w inskrypcjach. Wniosek wyciągany z obietnicy Baltazara, by wywyższyć Daniela do rangi „trzeciego zarządcy” w królestwie, uznaje za wątpliwy i niepewny. Wyrażenie hebrajskie można bowiem przetłumaczyć jako „zarządca trzeciej części królestwa”. Byłoby wówczas analogiczne do greckiego terminu „tetrarcha”, czyli zarządcy czwartej części lub niewielkiego obszaru terytorium. Za takim tłumaczeniem przemawiają autorytet Septuaginty, Józefa Flawiusza, a jak informuje dr Adler, także poważnych komentatorów żydowskich (zob. Daniel in the Critics’ Den, s. 26). Ponadto krytycy argumentują, że dobitny sposób, w jaki Nabuchodonozor jest określany jako ojciec króla, prowadzi czytelnika do wniosku, że autor chciał, by jego słowa były rozumiane dosłownie i w oczywistym sensie. Tak więc królowa, zwracając się do Baltazara, trzykrotnie powtarza określenie „król, twój ojciec”, mając na myśli Nabuchodonozora: „Za dni twego ojca znaleziono w nim [Danielu] światło, wiedzę i mądrość; król Nabuchodonozor, twój ojciec, mianował go przełożonym magów, wróżbitów, Chaldejczyków i astrologów — twój ojciec, o królu.”

Źródła

SAYCE, The Higher Criticism and the Monuments (London, 1894); KENNEDY, The Book of Daniel from the Christian Standpoint (London, 1898); FARRAR, Daniel (London); ANDERSON, Daniel in the Critics’ Den (London); ORR, The Problem of the O. T. (London, 1906); GIGOT, Special Introduction to the Study of the O. T., cz. II, 366, 367, 369; ROGERS, A History of Babylonia and Assyria (New York, 1902); TIELE, Babylonisch-Assyrische Gesch. (Gotha, 1886).

Przekład z The Catholic Encyclopedia. Vol. 2. New York: Robert Appleton Company, 1907.